TTK Madde 420

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 420. maddesi, anonim ortaklıklarda azınlık pay sahiplerini çoğunluğun tahakkümünden korumak ve şeffaflığı tesis etmek amacıyla ihdas edilmiş kurucu nitelikteki koruyucu mekanizmalardan biridir [1, 2]. Hüküm, sermayenin belirli bir oranına sahip olan pay sahiplerinin (kapalı anonim şirketlerde onda bir, halka açık şirketlerde yirmide bir) tek taraflı irade beyanı ile finansal tabloların ve buna bağlı konuların müzakeresini bir ay sonraya erteletme hakkını düzenlemektedir [3, 4].

Maddenin ratio legis'i (konuluş amacı), azınlığa ortaklığın hesapları ve finansal durumu hakkında yeterli inceleme ve araştırma yapma fırsatı tanımak, gerçeğe aykırı finansal tabloların yangından mal kaçırırcasına onaylanmasının önüne geçmek ve hesap verilebilirliği sağlamaktır [2, 5]. Kaynağını mülga 1937 tarihli Alman Paylı Ortaklıklar Kanunu'ndan (AktG) alan bu müessese, 6762 sayılı mülga TTK (eTTK) m. 377'de yer alan düzenlemenin doktrin ve Yargıtay içtihatları ışığında revize edilmiş halidir [6, 7]. Yeni düzenleme ile eski kanunda yer alan "ekseriyet" ibaresi kaldırılarak ertelemenin doğrudan "toplantı başkanının kararıyla" yapılacağı netleştirilmiş, ayrıca "bilanço görüşmeleri" ibaresi "finansal tabloların müzakeresi ve buna bağlı konular" şeklinde genişletilerek uygulamadaki tereddütler giderilmiştir [7, 8].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Erteleme İsteminin Kapsamı: Finansal Tablolar ve Buna Bağlı Konular

TTK m. 420 uyarınca azınlığın erteleme talebi yalnızca finansal tabloların müzakeresini değil, "buna bağlı konuları" da kapsar [8]. Kanun koyucu, finansal tablolar ile doğrudan ilişkili olan kâr dağıtımı kararı, yönetim kurulu üyelerinin ibrası, yıllık faaliyet raporunun görüşülmesi ve sermaye artırımı gibi konuları bu kapsamda değerlendirmektedir [9]. Özellikle TTK m. 413/3 hükmü uyarınca, yönetim kurulu üyelerinin görevden alınmaları ve yenilerinin seçimi de yılsonu finansal tablolarının müzakeresi maddesiyle ilgili sayıldığından, tabloların ertelendiği bir toplantıda mevcut yöneticilerin ibra edilerek yeniden seçilmeleri hukuken mümkün değildir [10-12]. Yönetim kurulu üyelerine verilecek huzur hakkı ve ücretlerin belirlenmesi de Yargıtay içtihatları doğrultusunda bu kapsama dâhil kabul edilmektedir [13]. Ancak, TTK m. 395 ve 396 uyarınca yöneticilere verilecek izinler gibi şirketin salt iç işleyişine taalluk eden bazı konular bağlantılı sayılmaz [14].

2.2. Erteleme İsteminin Şekli ve Gerekçe Aranmaması

TTK m. 420 uyarınca azınlık, bu hakkı bir "önerge" şeklinde değil, yenilik doğurucu bir "istem" olarak ileri sürer [15]. Bu istemin genel kurulun ya da çoğunluğun onayına sunulması gerekmez; istem başkanlık divanına ulaştığı anda doğrudan hukuki sonucunu doğurur ve başkan toplantıyı ertelemek zorundadır [15, 16]. Yargıtay içtihatları ve doktrindeki hâkim görüşe göre, azınlığın bu talebi ileri sürerken herhangi bir "gerekçe" gösterme zorunluluğu bulunmamaktadır [17-19]. Kanun'da yer almayan bir gerekçe şartının yorum yoluyla getirilmesi, azınlık haklarının kullanımını zorlaştıracak ve kanunun koruyucu amacına ters düşecektir [20].

2.3. Dürüst Hesap Verme Ölçüsü İlkeleri (İkinci Erteleme Şartı)

Toplantının azınlık istemiyle ikinci kez ertelenebilmesi kanun koyucu tarafından oldukça sıkı maddi şartlara bağlanmıştır [21]. TTK m. 420/2 uyarınca, finansal tabloların itiraza uğrayan ve tutanağa geçmiş bulunan noktaları hakkında, ilgililer tarafından "dürüst hesap verme ölçüsü ilkeleri" uyarınca cevap verilmemiş olması şarttır [21, 22]. Bu ilke, yöneticilerin pay sahiplerine baştan savma olmayan, aldatıcı nitelik taşımayan, gerçeği aynen yansıtan ve belgeli doyurucu bilgi vermesi yükümlülüğünü ifade eder [23, 24]. Ancak, verilen cevapların bu ilkeye uygun olup olmadığını denetleyecek bağımsız bir merci öngörülmemiş olup, takdir yetkisinin fiilen çoğunluğun elindeki genel kurula bırakılması, ikinci erteleme hakkını doktrinde haklı eleştirilere maruz bırakmaktadır [25-27].

2.4. Bir Aylık Erteleme Süresi

Kanun, toplantının "bir ay sonraya" bırakılacağını emretmektedir. Doktrindeki baskın görüşe ve Yargıtay uygulamasına göre bu bir aylık süre asgari (minimum) bir süredir [28, 29]. Azınlığın finansal tabloları inceleyebilmesi ve gerekli araştırmaları yapabilmesi için öngörülen bu sürenin kısaltılması hukuken mümkün değildir; bir aydan daha kısa bir süre belirlenerek alınan genel kurul kararları geçersizliğe tabi olacaktır [30, 31]. Buna karşılık, ilân ve çağrı prosedürlerinin gerektirdiği zorunluluklar veya azınlığın muvafakati ile bu sürenin makul ölçüde uzatılması mümkündür [28, 31].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 413/3 (Gündeme Bağlılık İlkesi ve İstisnaları): Yönetim kurulu üyelerinin görevden alınmaları ve yenilerinin seçimi açıkça finansal tabloların müzakeresiyle ilgili sayılmıştır [10]. Erteleme istemi, TTK m. 413/2'deki gündeme bağlılık ilkesinin kanuni bir istisnasını oluşturur [32].
• TTK m. 424 (Finansal Tabloların Onaylanması ve İbra): Finansal tabloların genel kurul tarafından onaylanması, aksi açıkça belirtilmedikçe yönetim kurulu üyelerinin ibrası sonucunu doğurur [33, 34]. Bu nedenle, ibra ve finansal tablolar ayrılmaz bir bütün teşkil eder ve birinin ertelenmesi zorunlu olarak diğerini de durdurur [35].
• TTK m. 437 (Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı): TTK m. 420'deki erteleme hakkı, m. 437'de düzenlenen pay sahibinin finansal tabloları inceleme ve bilgi alma hakkının genel kuruldaki en somut yansıması ve tamamlayıcısıdır [36, 37]. Bilgilerin "özenli ve gerçeğe uygun" olması kuralı m. 437/2'de de vurgulanmıştır [38].
• TTK m. 445 (Genel Kurul Kararlarının İptali): Toplantı başkanının azınlık talebini reddederek finansal tablolar ve bağlı konuları müzakere ettirip karara bağlaması halinde, alınan kararlar m. 445 uyarınca kanuna aykırılık sebebiyle iptal davasına konu olur [30, 39, 40].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, TTK m. 420 uyarınca gerekli sermaye nisabına sahip azınlığın finansal tabloların ertelenmesi yönündeki talebi karşısında toplantı başkanının başkaca hiçbir işlem yapmaksızın ve konuyu oylamaya sunmaksızın görüşmeleri bir ay sonraya bırakması zorunludur [40, 41]. Yargıtay, azınlığın bu talebini ileri sürerken herhangi bir gerekçe göstermek zorunda olmadığını açıkça karara bağlamıştır [18, 19].

İçtihatlarda önemle vurgulanan bir diğer husus, erteleme kararına rağmen toplantıya devam edilerek finansal tabloların onaylanması, yönetim kurulu üyelerinin ibra edilmesi veya aynı yönetim kurulu üyelerinin yeniden seçilmesi halinde, bu gündem maddelerine ilişkin alınan tüm kararların iptal edilebilir (bazı kararlarında kanuna açık aykırılık gerekçesiyle iptali kabil) olduğudur [11, 12, 40, 41]. Yargıtay ayrıca TTK m. 420'de öngörülen bir aylık sürenin asgari olduğuna, bu süre dolmadan yapılan ikinci toplantıda alınan kararların kanuna aykırılık teşkil edeceğine hükmetmiştir [28, 29].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): X Anonim Şirketi'nin olağan genel kurul toplantısında, şirket sermayesinin %12'sine sahip olan pay sahibi (A), finansal tabloların okunması maddesine geçilmeden hemen önce söz alarak, finansal tabloların ve buna bağlı konuların müzakeresinin bir ay sonraya ertelenmesini talep etmiştir. Herhangi bir itiraz gerekçesi sunmamıştır. Toplantı başkanı, talebin gerekçesiz olduğunu ve şirketin ticari itibarını zedeleyeceğini belirterek istemi genel kurulun oylamasına sunmuş, çoğunluk oylarıyla talep reddedilmiştir. Akabinde finansal tablolar onaylanmış ve yönetim kurulu ibra edilerek yeniden seçilmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 420 uyarınca azınlık (%10) erteleme talebini ileri sürerken gerekçe göstermek zorunda değildir [18, 19]. Bu talep yenilik doğurucu bir "istem" niteliğinde olup genel kurulun oylamasına sunulamaz; toplantı başkanı erteleme kararını derhal uygulamakla mükelleftir [15, 16]. Toplantıya devam edilerek alınan finansal tabloların onaylanması, ibra ve yöneticilerin yeniden seçilmesi kararları TTK m. 445 kapsamında iptal yaptırımına tabidir [11, 39, 40]. Pay sahibi A, üç aylık hak düşürücü süre içinde asliye ticaret mahkemesinde iptal davası açabilir [42, 43].

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Y Anonim Şirketi'nde azınlığın ilk toplantıdaki erteleme talebi üzerine genel kurul ertelenmiştir. Bir ay sonra yapılan ikinci toplantıda aynı azınlık pay sahipleri, ilk toplantıda tutanağa geçirilmiş olan "şüpheli pazarlama giderleri kalemlerine ilişkin" sorularına yönetim kurulunca dürüst hesap verme ölçüsü ilkelerine uygun cevap verilmediğini beyan ederek toplantının tekrar ertelenmesini istemiştir. Çoğunluk pay sahipleri ise verilen cevapların yeterli olduğunu savunmuş ve genel kurul çoğunluk oyuyla ikinci erteleme talebini reddederek bilançoyu onaylamıştır. Hukuki analiz: TTK m. 420/2 uyarınca ikinci kez erteleme talep edilebilmesi için itiraza uğrayan ve tutanağa geçen hususlarda "dürüst hesap verme ölçüsü ilkeleri uyarınca cevap verilmemiş olması" şarttır [21]. Ancak kanunda bu şartın gerçekleşip gerçekleşmediğini saptayacak bağımsız bir organ öngörülmemiş olup, karar fiilen genel kurul çoğunluğunun inisiyatifindedir [25, 26]. Çoğunluğun "cevaplar yeterlidir" diyerek aldığı onama kararı karşısında azınlığın tek hukuki çaresi, TTK m. 445 uyarınca (veya bazı yazarlara göre eda davası niteliğinde) genel kurul kararının iptali için mahkemeye başvurarak, verilen cevapların kanunun aradığı dürüst resim ve hesap verme ilkelerine aykırı olduğunu yargılamada ispat etmektir [27, 44].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: İptal davası açan azınlık, erteleme istemini genel kurul toplantısı açıldıktan sonra, ancak ilgili gündem maddesi (finansal tablolar) görüşülüp onanmadan önce divana usulüne uygun şekilde (sözlü ise tutanağa geçirterek, yazılı ise sunarak) yönelttiğini genel kurul tutanağı ile ispat etmekle yükümlüdür [16, 45]. İkinci erteleme davalarında ise, ilk toplantıda itiraz edilen noktaların tutanağa geçirildiği ve verilen cevapların dürüst hesap verme ilkesine aykırı olduğu azınlık tarafından ispatlanmalıdır [46].
• Zamanaşımı / Süreler: Erteleme isteminin reddedilerek kararların alınması halinde, bu kararlara karşı açılacak iptal davası, TTK m. 445 uyarınca karar tarihinden itibaren 3 aylık hak düşürücü süreye tabidir [42, 43]. Erteleme kararı verilmesi halinde ise toplantı en erken 1 ay sonra yapılabilir (1 aylık süre asgaridir) [28].
• Görevli/yetkili mahkeme: Genel kurul kararlarının iptali davalarında kesin yetkili mahkeme, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesidir [43].
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada toplantı başkanlarının azınlığın erteleme istemini bir "önerge" zannederek çoğunluğun oylamasına sunması [15]; azınlıktan istemine dair gerekçe talep edilmesi [17, 47]; finansal tablolar ertelenmesine rağmen, TTK m. 413/3 ve m. 424 göz ardı edilerek mevcut yönetim kurulunun ibrası, ücretlerinin belirlenmesi veya yeniden seçilmeleri yönünde karar alınması en sık rastlanan hukuka aykırılıklardır [10, 35].

7. Eleştirel Değerlendirme

TTK m. 420'de öngörülen azınlık hakkı, şirket şeffaflığının sağlanması açısından büyük bir adım olsa da yapısal birtakım zafiyetler barındırmaktadır. Her şeyden önce, ikinci fıkrada düzenlenen "ikinci erteleme" kurumu doktrinde "âtıl kalmaya mahkûm" olarak nitelendirilmektedir [48]. Zira, itiraz edilen noktalarda dürüst hesap verme ilkesine uyulup uyulmadığını denetleyecek bağımsız ve objektif bir mekanizma kanunda tasarlanmamıştır; fiili durumda bu denetim, yine hesap vermesi gereken yöneticileri destekleyen çoğunluğun oylarına terk edilmektedir [25-27].

Diğer taraftan, bir aylık erteleme süresinin hakkın suiistimaline açık olduğu ve yalnızca çoğunluğun kararlarını bir ay geciktirmeye yarayan, şirketi felç etme riski taşıyan salt geciktirici (dilatory) bir manevraya dönüşebileceği yönünde ciddi eleştiriler mevcuttur [5, 49, 50]. Bu nedenle azınlığın, m. 420'den beklenen nihai faydayı elde edebilmesi için, bu hakkı TTK m. 438'de düzenlenen "özel denetçi atanması" talebi ve m. 437 "bilgi alma ve inceleme" hakkı ile entegre bir biçimde (silahların eşitliği prensibi dâhilinde) kullanması, yasal çerçevenin de bu hakların birlikte işleyişini güçlendirecek yönde revize edilmesi gerekmektedir [51, 52].

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.