Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 473

← Şirketler Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

**B) Esas sermayenin azaltılması I

  • Karar**

Madde 473 - (1) Bir anonim şirket sermayesini azaltarak, azaltılan kısmın yerine geçmek üzere bedelleri tamamen ödenecek yeni paylar çıkarmıyorsa, genel kurul, esas sözleşmenin gerektiği şekilde değ iştirilmesini karara bağlar. Genel kurul toplantısına ilişkin çağrı ilanlarında, mektuplarda ve internet sitesi bildiriminde, sermaye azaltılmasına gidilmesinin sebepleri ile azaltmanın amacı ve azaltmanın ne şekilde yapılacağı ayrıntılı bir şekilde ve hes ap verme ilkelerine uygun olarak açıklanır. Ayrıca yönetim kurulu bu husuları içeren bir raporu genel kurula sunar, genel kurulca onaylanmış rapor tescil ve ilan edilir. (2) (…) 70 sermayenin azaltılmasına rağmen şirket alacaklılarının haklarını tamamen karş ılayacak miktarda aktifin şirkette varlığı belirlenmiş olmadıkça sermayenin azaltılmasına karar verilmez. (3) Genel kurulun kararına 421 inci maddenin üçüncü fıkrasının birinci cümlesi uygulanır. Kararda (…) 70 sermayenin azaltılmasının ne tarzda yapılacağı gösterilir. (4) Esas sermayenin azaltılması sebebiyle kayıtlara göre doğacak defter kârı sadece payların yok edilmesinde kullanılabilir. (5) Sermaye hiçbir suretle 332 nci madde ile belirlenen en az tutarda n aşağı indirilemez. 68 26/6/2012 tarihli ve 6335 sayılı Kanunun 41 inci maddesiyle, bu fıkrada yer alan “ile denetleme doğrulamasını” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır. 69 26/6/2012 tarihli ve 6335 sayılı Kanunun 40 ıncı maddesiyle, bu fıkrada yer alan “beyannamesi” ibaresi “beyannamesini” şeklinde değiştirilmiştir. 70 26/6/2012 tarihli ve 6335 sayılı Kanunun 41 inci maddesiyle, 473 üncü maddenin ikinci fıkrasında yer alan “İşlem denetçisinin raporuyla,”, üçüncü fıkrasında yer alan “işlem denetçisi raporunun sonucu açıklanarak”ibareleri madde metninden çıkarılmıştır. (6) Bu madde ile 474 ve 475 inci maddeler, kayıtlı sermaye sisteminde çıkarılmış sermayenin azaltılmasına kıyas yoluyla uygulanır.

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 473. maddesi, anonim şirketler hukukunun en hassas kurumlarından biri olan "esas sermayenin azaltılması" prosedürünün hukuki temelini, usulünü ve karar alma mekanizmalarını düzenlemektedir. Kurumun ratio legis'i (konuluş amacı), malvarlığının korunması ve alacaklıların teminatı olan esas sermayenin, keyfi veya alacaklıları zarara uğratacak şekilde şirket bünyesinden çıkarılmasını engellemektir [1], [2], [3].

Sermaye şirketlerinde ortakların sorumluluğu kural olarak taahhüt ettikleri sermaye ile sınırlı olduğundan, şirket alacaklılarının yegâne yasal teminatı şirketin malvarlığı ve bunun defter üzerindeki karşılığı olan esas sermayedir [1], [4]. Bu nedenle, sermayenin artırılması işlemi, alacaklıların teminatını güçlendirdiği için daha esnek kurallara tabi tutulmuşken; sermayenin azaltılması, alacaklıların teminatını zayıflattığından TTK m. 473 vd. hükümlerinde son derece sıkı, emredici ve şekilci bir prosedüre bağlanmıştır [5], [6], [7].

TTK m. 473 hükmü, genel kurulun esas sözleşme değişikliği niteliğindeki sermaye azaltım kararını alabilmesi için gereken ön şartları tayin eder. Kanun koyucu, eski 6762 sayılı Ticaret Kanunu (ETTK) döneminden farklı olarak, Avrupa Birliği Yönergeleri ile uyumlu biçimde "hesap verme" ve "şeffaflık" ilkelerini merkeze alarak, genel kurul kararından evvel yönetim kuruluna detaylı bir rapor hazırlama yükümlülüğü getirmiş ve genel kurul kararının geçerliliğini aktiflerin alacakları karşıladığının önceden tespitine bağlamıştır [8], [9], [10].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Olağan (Kurucu) Sermaye Azaltılması

TTK m. 473/1 hükmü, öncelikle "olağan" (veya "kurucu / efektif") sermaye azaltılmasını düzenlemektedir. Olağan sermaye azaltılması, bilançodaki esas sermaye kaleminin indirilerek serbest kalan malvarlığı tutarının pay sahiplerine iade edilmesi veya henüz ödenmemiş sermaye borçlarından feragat edilmesi işlemidir [11]. Bu işlem, TTK m. 480/3'te yer alan "pay sahipleri sermaye olarak şirkete verdiklerini geri isteyemezler" ilkesinin kanuni bir istisnasıdır [12], [13]. Karar ile birlikte şirket malvarlığından fiili bir çıkış olmaktadır. Bu niteliği gereği alacaklıların teminatı doğrudan azaldığı için m. 473 uyarınca tüm güvence mekanizmaları eksiksiz işletilmelidir.

2.2. Yönetim Kurulu Raporu ve İlan Yükümlülükleri

Maddenin 1. fıkrası gereğince, genel kurul karar almadan önce yönetim kurulunun bir rapor hazırlaması zorunludur. Bu raporda sermaye azaltılmasına gidilmesinin sebepleri, azaltmanın amacı ve azaltmanın ne şekilde yapılacağı hesap verme ilkelerine uygun olarak detaylıca açıklanmalıdır [9], [14]. Raporun genel kurula sunulması, ortakların, oy haklarını bilinçli kullanmalarını sağlarken; şeffaflık ilkesi gereği raporun tescil ve ilan edilmesi de alacaklıların bilgilendirilmesine hizmet eder [10]. Genel kurul çağrı ilanlarında ve internet sitesinde bu hususların bildirilmesi kurucu niteliktedir [8].

2.3. Alacaklıları Karşılayacak Aktif Varlığının Tespiti

TTK m. 473/2 hükmü uyarınca, sermayenin azaltılmasına karar verilebilmesi için "sermayenin azaltılmasına rağmen şirket alacaklılarının haklarını tamamen karşılayacak miktarda aktifin şirkette varlığı" belirlenmelidir [15]. Kanunun ilk halinde bu tespitin bir "işlem denetçisi" tarafından yapılması öngörülmüşken, 6335 sayılı Kanun ile işlem denetçiliği kurumu kaldırılmıştır [10], [16]. Oluşan bu yasal boşluk, Ticaret Sicili Yönetmeliği (TSY) m. 79 hükmü ile doldurulmuş ve söz konusu tespiti içeren raporun Yeminli Mali Müşavir (YMM) veya Serbest Muhasebeci Mali Müşavir (SMMM) tarafından hazırlanması şart koşulmuştur [17], [18], [19]. Eğer şirket Bakanlık iznine tabi ise, raporun münhasıran YMM tarafından hazırlanması gerekmektedir [17], [20].

2.4. Defter Kârının Yok Edilme Özgülenmesi

Maddenin 4. fıkrasına göre "Esas sermayenin azaltılması sebebiyle kayıtlara göre doğacak defter kârı sadece payların yok edilmesinde kullanılabilir." [21]. Sermaye azaltımı sonucunda pasif tarafında meydana gelen eksilme, aktifte bir karşılık buluyorsa ve bu işlem neticesinde fiktif bir kâr (defter kârı) oluşuyorsa, bu tutarın pay sahiplerine kâr payı olarak dağıtılması yasaklanmıştır.

2.5. Asgari Sermaye Sınırı

Maddenin 5. fıkrası, azaltmanın mutlak alt sınırını belirlemektedir: Sermaye, hiçbir suretle TTK m. 332'de öngörülen kanuni asgari sermaye tutarlarının altına indirilemez [22], [23]. (Cumhurbaşkanı kararlarıyla güncellenen güncel tutarlar doğrultusunda anonim şirketler için 250.000 TL, kayıtlı sermaye sistemini kabul eden halka kapalı anonim şirketler için 500.000 TL alt sınır teşkil etmektedir) [24].

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 421/3 ile İlişki (Karar Yetersayısı): TTK m. 473/3 hükmü, genel kurulun sermaye azaltım kararı alabilmesi için doğrudan TTK m. 421/3 hükmüne atıf yapmaktadır. Bu atıf gereğince, sermaye azaltım kararı, şirket sermayesinin en az %75'ini oluşturan payların sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oyu ile alınabilir [25], [26]. İlk toplantıda bu yetersayı sağlanamazsa, izleyen toplantılarda da aynı %75'lik nisap aranmaya devam eder [25], [27].
  • TTK m. 474 ve 475 ile İlişki (Alacaklılara Çağrı ve İcra): TTK m. 473'e göre alınan genel kurul kararı tek başına yeterli değildir; TTK m. 474 uyarınca alacaklılara yedişer gün arayla üç defa çağrı yapılması ve TTK m. 475 uyarınca talepte bulunan alacaklıların alacaklarının ödenmesi veya teminat altına alınması şarttır [28], [29]. Aksi takdirde azaltım kararı ticaret siciline tescil olunamaz [30].
  • TTK m. 454 ile İlişki (İmtiyazlı Pay Sahipleri Özel Kurulu): Şirkette imtiyazlı paylar mevcutsa ve esas sermayenin azaltılması kararı bu imtiyazlı pay sahiplerinin haklarını (örneğin kâr payı imtiyazını) doğrudan veya dolaylı ihlal ediyorsa, TTK m. 454 gereğince imtiyazlı pay sahipleri özel kurulunun onayı da gerekir [31]. Aksi halde karar uygulanamaz.
  • TBK m. 18 ve TMK m. 2 ile İlişki (Eşit İşlem ve Dürüstlük Kuralı): Sermayenin azaltılmasında yöntem belirlenirken (örneğin payların itibari değerinin düşürülmesi veya bazı payların itfa edilmesi), pay sahipleri arasında eşit işlem ilkesi (TTK m. 357) ve hakkın kötüye kullanılması yasağı (TMK m. 2) gözetilmelidir [32]. Çoğunluk, sermaye azaltımını azınlığı şirketten fiilen uzaklaştırmak (squeeze-out) amacıyla kötüniyetli kullanamaz [33], [34].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Sermayenin azaltılması kararlarının denetiminde Yargıtay'ın istikrar kazanmış içtihatları şu temel unsurlara odaklanmaktadır:

Eşit İşlem İlkesine ve Azınlık Haklarına Riayet: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi kararlarında vurgulandığı üzere, sermaye azaltımı payların itibari değerinin indirilmesi suretiyle yapılıyorsa bu indirim istisnasız tüm paylara, payların oranları korunarak objektif ve eşit şekilde uygulanmalıdır [32], [35]. Pay sayısının azaltılması (payların itfası) yöntemi tercih ediliyorsa, bunun sadece belirli ortakları (özellikle azınlık pay sahiplerini) cezalandırmak veya ortaklıktan ihraç etmek amacıyla yapılması halinde karar TTK m. 447 (butlan) veya m. 445 (iptal) hükümleri dairesinde geçersiz sayılacaktır.

Prosedürel Şartlara ve Özel Nisaba Sıkı Bağlılık: Yargıtay kararlarında, TTK m. 473'ün emredici hükümler taşıdığı, TTK m. 421/3'te aranan %75'lik ağırlaştırılmış karar nisabına uyulmadan alınan sermaye azaltım kararlarının kesin olarak butlanla veya yoklukla malul olduğu hükme bağlanmaktadır [36], [37], [38], [39]. Ayrıca YMM/SMMM raporuyla alacaklıları karşılayacak aktifin varlığı saptanmadan ve alacaklılar çağrılmadan yapılan işlemlerin ticaret sicilinden terkinine veya kararların hükümsüzlüğüne karar verilmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Nisap ve Usul Eksikliği): Olay: (A) Anonim Şirketi, ihtiyaç fazlası fonlarını ortaklarına dağıtmak amacıyla 10.000.000 TL olan sermayesini 5.000.000 TL'ye düşürmek için olağanüstü genel kurul kararı alır. Toplantıya sermayenin %60'ını temsil eden ortaklar katılmış ve tamamı olumlu oy kullanmıştır. Yönetim kurulu, sermaye azaltım raporunu sunmamış, tespiti yapan bir SMMM raporu da alınmamıştır. Karar, ticaret sicili müdürlüğüne tescil talebiyle sunulmuştur. Hukuki Analiz: TTK m. 473/3 açıkça TTK m. 421/3'e atıf yapmaktadır. Bu çerçevede sermaye azaltım kararlarının geçerliliği için toplantıda sermayenin en az %75'ini temsil eden pay sahiplerinin olumlu oyu şarttır. Olayda %60 oyla karar alınması nedeniyle nisap sağlanamamıştır. Ayrıca TTK m. 473/1 gereği yönetim kurulu raporu ve TTK m. 473/2 gereği alacaklıların haklarını karşılayacak aktifin varlığını gösteren YMM/SMMM (TSY m.79) raporunun eksikliği emredici hukuka aykırıdır. Ticaret sicili müdürü, bu usul ve nisap eksiklikleri karşısında talebi kesin olarak reddetmelidir [25], [40], [18].

Olay 2 (Alacaklıların Haklarının İhlali ve Dava Hakkı): Olay: (B) Anonim Şirketi genel kurulu yasal sürece ve nisaba uygun olarak sermayesini azaltmış, YMM raporunu almış ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde üç defa ilan yapmıştır. Ancak şirketin tedarikçilerinden (X) A.Ş., alacağı müeccel (vadesi gelmemiş) olmasına rağmen ilandan sonraki iki aylık süre içinde şirkete başvurup alacağının teminat altına alınmasını istemiştir. (B) Şirketi "vade gelmedi" diyerek talebi reddetmiş ve azaltımı tescil ettirmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 474 uyarınca alacaklılara yapılan çağrı, muaccel olup olmamasına bakılmaksızın tüm alacakları kapsar. Teminat talebi reddedilen alacaklı (X) A.Ş., TTK m. 475/1 hükmüne dayanarak, sermayenin azaltılması işleminin tescilinin ilanından itibaren iki yıl içerisinde şirket merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinde sermayenin azaltılmasının iptali davası açma hakkına sahiptir [41], [42], [14].

6. Pratik Uygulama Notları

  • İspat Yükü: Azaltılan sermayeye rağmen şirketteki kalan net aktiflerin tüm borç ve yükümlülükleri (hem muaccel hem de müeccel) karşılayacak düzeyde olduğunun ispat yükü, kurucu nitelikteki raporu sunan şirkete aittir. Bu ispat, uygulamada YMM veya duruma göre SMMM raporu aracılığıyla ticaret siciline yapılır [17].
  • Zamanaşımı / Süreler: Alacaklıların ödeme veya teminat talebi için TTK m. 474/1 gereğince TTSG'deki 3. ilandan itibaren 2 ay süresi vardır [29]. Alacaklıların sermaye azaltımının iptali davası açabilmeleri için TTK m. 475/1'de öngörülen hak düşürücü süre ise azaltım işleminin tescilinin ilan edilmesinden itibaren 2 yıldır [41]. (Genel kurul kararının iptaline ilişkin m.445'teki 3 aylık süre ile karıştırılmamalıdır; bu davalar TTK m.475'te düzenlenen sui generis bir iptal davasıdır.)
  • Görevli/Yetkili Mahkeme: Şirket genel kurulunun sermaye azaltım kararına karşı açılacak iptal veya butlan davaları ile alacaklıların açacağı azaltım işleminin iptali davalarında kesin yetkili mahkeme Şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesi'dir [43], [42].
  • Yaygın Uygulama Hataları: Basitleştirilmiş (zarar itfası yoluyla) sermaye azaltımı (m. 474/2) ile olağan (kurucu) sermaye azaltımının usullerinin karıştırılması uygulamadaki en yaygın hatadır. Bilanço zararlarını kapatmak maksadıyla yapılan azaltımda alacaklılara çağrı ve teminat zorunluluğu bulunmazken [44], defter kârı yaratacak veya ortaklara nakit çıkışı sağlayacak olağan azaltımda ilan, bekleme süresi ve teminat şartlarının atlanması kararın batıl olmasına ve yöneticilerin TTK m. 553 kapsamında ağır mali ve hatta m. 549 kapsamında cezai sorumluluklarına sebebiyet vermektedir [45], [46].

7. Eleştirel Değerlendirme

TTK m. 473 hükmüne yönelik Türk ticaret hukuku doktrininde süreklilik arz eden ciddi tartışmalar bulunmaktadır.

En önemli eleştiri konusu, TTK m. 473/3 atfıyla m. 421/3 uyarınca aranan %75 oranındaki karar yetersayısıdır. Doktrinde haklı olarak eleştirildiği üzere, sermayenin artırılması veya şirket ana sözleşmesinin genel şekilde değiştirilmesi TTK m. 421/1 kapsamında "toplantıda mevcut bulunan oyların salt çoğunluğu" ile (ilk toplantıda %50 katılım, ikincide %33 katılım şartıyla) yapılabilirken; sermayenin azaltılmasının %75 gibi son derece ağır, ilk toplantıda da izleyen toplantılarda da aynı kalan bir nisaba bağlanması çelişkilidir [47], [26], [14]. Özellikle finansal krize girip acilen yeniden yapılandırma veya eş zamanlı azaltım/artırım operasyonu yapması gereken çok ortaklı şirketlerde, toplantıda %75'i hazır bulundurmak ve tamamının olumlu oyunu almak fiilen imkansız hale gelmekte, bu durum şirketleri çıkmaza sürüklemektedir (Kendigelen, Bahtiyar, Çamoğlu) [27], [14], [48]. Kanun koyucunun sermaye azaltımındaki nisabı TTK m. 421/1 seviyesine indirmesi doktrin tarafından ısrarla önerilmektedir.

Bir diğer sorun ise, mülga edilen "işlem denetçisi" kurumunun maddedeki izlerinin silinirken ortaya çıkardığı kargaşadır. TTK m. 473/2'nin ilk metninde yer alan "işlem denetçisinin raporuyla" ibaresi 6335 sayılı Kanun ile kaldırılarak [10], alacaklıları karşılayacak aktifin varlığına ilişkin denetimi kimin yapacağı kanunda tamamen boş bırakılmıştır [16]. Bu boşluk her ne kadar alt mevzuat niteliğindeki Ticaret Sicili Yönetmeliği m. 79 ile YMM/SMMM raporu olarak düzenlenmişse de, bu derece hayati bir hususun normlar hiyerarşisi gereği bir tebliğ veya yönetmelik yerine TTK'nın bizzat içerisinde (kanun ile) düzenlenmesi hukuki belirlilik ilkesinin bir gereğidir [49], [19].

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.