b) Bildirme yükümü
Madde 496 - (1) Borsaya kote edilmiş nama yazılı payların borsada satılmaları hâlinde, Merkezî Kayıt Kuruluşu, Sermaye Piyasası Kurulunun düzenlemelerine uygu n olarak devredenin kimliğini ve satılan payların sayısını şirkete bildirir veya şirketin bu bilgilere teknik erişimini sağlar.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 496. maddesi, anonim şirketlerde "Borsaya kote edilmiş nama yazılı paylar" başlığı altında, pay senetlerinin devri ve bu devrin şirket ile olan ilişkisini düzenleyen sistematik bütünün kritik bir parçasını oluşturmaktadır. Madde lafzı itibarıyla, borsaya kote edilmiş nama yazılı payların borsada satılması durumunda, Merkezî Kayıt Kuruluşunun (MKK) devredenin kimliğini ve satılan payların sayısını şirkete bildirmek veya şirketin bu bilgilere teknik erişimini sağlamakla yükümlü olduğunu hüküm altına almaktadır [1].
Bu hükmün temel konuluş amacı (ratio legis), anonim şirketlerde pay defterinin gerçek ve güncel durumu yansıtmasını sağlamaktır [2]. Sermaye piyasalarının kaydileştirilmiş, hızlı ve anonim işleyen yapısı ile ticaret hukukunun şirket içi şeffaflık ve pay sahipliğinin tespiti (pay defteri) ilkeleri arasında bir köprü kurulması hedeflenmiştir. Bildirim sayesinde şirket, borsada işlem gören nama yazılı pay senetlerini kimin satın aldığını anında öğrenemese dahi, pay defterinde kayıtlı olan eski pay sahibinin artık söz konusu payların ve bu paylara bağlı hakların sahibi olmadığını kesin olarak öğrenmektedir [2]. Zira borsaya kote nama yazılı pay senetlerinin borsada devredilmesiyle birlikte, oy hakkı ve ona bağlı haklar hariç olmak üzere, paya bağlı diğer tüm malvarlıksal haklar devralana derhal geçer [2, 3]. Bu bildirim mekanizması, eski pay sahibinin haksız yere genel kurula katılmasını veya kâr payı talep etmesini engelleyen koruyucu bir işleve sahiptir [4].
Kotasyon, menkul kıymet borsalarında sürekli işlem görmesi talep edilen sermaye piyasası araçlarının, ilgili borsa yönetmeliklerindeki şartları taşımaları durumunda ilgili pazar listesine kayıt edilmesi ve işlem görmesinin kabul edilmesidir [5]. TTK, borsaya kote edilmemiş nama yazılı paylar ile borsaya kote edilmiş nama yazılı payların devrini birbirinden kesin çizgilerle ayırmıştır [6, 7]. Borsaya kote edilmiş nama yazılı payların devrinde, devralanı pay sahibi olarak tanımayı reddetme hakkı TTK m. 495 kapsamında son derece daraltılmış ve yüzdesel sınırlara (iktisap üst sınırı) bağlanmıştır [8, 9].
Sermaye Piyasası Kanunu (SPK) m. 13 uyarınca sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı esastır [10]. TTK m. 496, MKK'ya aktif bir bildirim yükümlülüğü getirmiş veya alternatif olarak şirkete "teknik erişim" sağlama imkânı tanımıştır [1, 2]. Bu teknik erişim, uygulamada anonim şirketlerin MKK sistemi üzerinden kendi pay sahipliği yapılarındaki değişiklikleri anlık veya periyodik olarak sorgulayabilmesi şeklinde tezahür etmektedir.
Hükmün kaleme alınış biçimi dogmatik açıdan son derece bilinçlidir. MKK, şirkete "devralanın" kimliğini değil, "devredenin" kimliğini ve satılan pay sayısını bildirmektedir [2]. Bunun temel nedeni, borsada kote nama yazılı payları satın alan kişinin (devralanın), pay sahibi sıfatının şirket tarafından tanınması için bizzat şirkete başvuruda bulunması gerekmesidir (TTK m. 497/1) [3, 11]. Şirket, m. 495 uyarınca esas sözleşmedeki üst sınırı aşan iktisapları reddedebileceğinden, devralanın kimliği şirket onayı gerçekleşmeden pay defterine tam anlamıyla (oy haklarıyla birlikte) işlenemez [9, 12]. Ancak devreden, satışı yaptığı anda mülkiyeti ve malvarlıksal hakları kaybettiği için, bu durumun şirkete derhal bildirilmesi mantıki bir zorunluluktur [2, 4].
Yargıtay kararlarında, sermaye şirketlerinde senede bağlanmış veya kaydileştirilmiş payların devrinde, devrin şirkete karşı hüküm ifade etmesi ve pay sahibinin haklarını (örneğin genel kurula katılma, kâr payı alma) kullanabilmesi için pay defteri kayıtlarının ve MKK verilerinin taşıdığı kurucu/açıklayıcı roller sıklıkla vurgulanmaktadır. Halka açık ve payları borsada işlem gören anonim şirketlerde Yargıtay, SPK m. 13 ve TTK m. 496/497 silsilesine göre MKK kayıtlarının maddi hukuktaki hak sahipliğini belirlemede esas alınması gerektiğine hükmetmektedir [15, 16]. Yargıtay içtihatlarına göre; nama yazılı pay senetlerinin devri borsada gerçekleşmişse, MKK'nın kayıt ve bildirimleri çerçevesinde zilyetliğin (kaydi mülkiyetin) geçişi teyit edilir, pay defterine kayıt açıklayıcı nitelikte olup ortaklığın tanıması bakımından ispat aracı işlevi görür [13]. Kanun koyucu, MKK ile şirket arasındaki entegrasyonu mecburi tutarak, genel kurul toplantılarında hazirun cetvellerinin (TTK m. 417) güncelliğinin salt beyana dayalı değil, resmi kayıtlara (MKK teknik erişimine) dayalı olarak hazırlanmasını zorunlu kılmıştır [17].
Olay 1: Halka açık ve payları Borsa İstanbul'da işlem gören X A.Ş.'nin nama yazılı paylarına sahip olan (A), 15 Nisan tarihinde tüm paylarını borsa üzerinden satmıştır. 18 Nisan tarihinde X A.Ş.'nin olağan genel kurul toplantısı yapılacaktır. (A), henüz pay defterinde kendi ismi yer aldığı gerekçesiyle genel kurula katılmak ve oy kullanmak istemektedir. Payları borsadan satın alan (B) ise henüz şirkete tanınma başvurusunda bulunmamıştır. Hukuki Analiz: TTK m. 496 uyarınca MKK, payların borsada satılmasıyla birlikte devreden (A)'nın kimliğini ve sattığı pay sayısını X A.Ş.'ye bildirmiş veya teknik erişim ile bu bilgi şirkete sunulmuştur [1, 2]. Bu bildirim neticesinde şirket, (A)'nın artık payların maliki olmadığını ve paya bağlı hakları (oy hakkı dâhil) kaybettiğini resmi olarak öğrenmiştir [2, 4]. Yeni alıcı (B) henüz şirkete başvurup kendini pay defterine kaydettirmemiş (TTK m. 497/1) olsa dahi, (A)'nın pay sahipliği hakları sona ermiştir. Dolayısıyla (A) genel kurula katılamaz ve oy kullanamaz [2, 4]. Hazirun cetvelinde (A)'nın ismine yer verilemez.
Olay 2: Borsaya kote Y A.Ş.'nin nama yazılı paylarını borsadan iktisap eden (C), şirkete başvurarak pay defterine kaydedilmeyi ve geçmiş hesap dönemine ait temettüsünü (kâr payını) talep etmiştir. Y A.Ş. yönetimi, "MKK tarafından TTK m. 496 kapsamında henüz bize bir teknik bildirim düşmedi, dolayısıyla kâr payınızı ödeyemeyiz" şeklinde ret yanıtı vermiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 497/2 hükmü uyarınca, borsada iktisap edilen nama yazılı paylarda devralan, şirket tarafından tanınıncaya kadar sadece "oy hakkı ve oy hakkına bağlı diğer hakları" kullanamaz; rüçhan hakkı ve kâr payı gibi diğer tüm malvarlıksal hakların kullanımında herhangi bir sınırlamaya tabi değildir [11]. TTK m. 496, MKK'nın şirkete bildirim yapmasını bir yükümlülük olarak düzenlese de, bu bildirimin gecikmesi veya teknik bir aksaklık nedeniyle şirkete ulaşmaması, devralan (C)'nin yasadan doğan malvarlıksal haklarını kullanmasını engellemez [11, 18]. (C), borsadan alım yaptığını ispatlayıcı belgelerle şirkete başvurduğunda, kâr payını alma hakkına haizdir.
Türk Ticaret Kanunu m. 496, öğretide konunun uzmanları tarafından çeşitli eleştirilere tabi tutulmuştur. En dikkate değer doktriner tartışma, Kanun'da kullanılan kavramsal terminoloji üzerinden yürütülmektedir. Doktrinde Manavgat gibi yazarlar, TTK m. 496 ve devamı maddelerinde "borsaya kote edilmiş pay" (kotasyon) kavramının kullanılmasını eleştirmekte; zira kotasyonun işlem görmekten çok daha farklı ve geniş bir kavram olduğunu, mevzuattaki amacın borsada işlem gören şirketlerin düzenlenmesi olması sebebiyle Kanun'da "kotasyon" değil "işlem görme" ölçütünün ve kavramının tercih edilmesi gerektiğini haklı olarak vurgulamaktadırlar [21].
Ayrıca, TTK m. 496'nın borsa ticaretinin dinamik yapısı karşısında şirkete yalnızca "devredeni ve miktarını" bildirme zorunluluğunun getirilmesi, kanun koyucunun şirket otonomisini (özellikle TTK m. 495'te yer alan yüzdesel limitlere dayalı ret hakkını) koruma güdüsüyle açıklanmaktadır [2, 8]. Ancak bu durum, "isimsiz ve sahipsiz" pay senetlerinin pay defterinde teknik bir "boşluk" yaratmasına neden olmaktadır. Sermaye piyasası hukuku (SPK m. 13) ile şirketler hukuku (TTK m. 499) arasındaki bu zorunlu köprü, entegrasyonu sağlasa da, devralanın tanınma başvurusuna kadar geçen "askıda" kalma sürecinde oy hakkının kimse tarafından kullanılamayacak olması [2, 11], kurumsal yönetim ilkeleri bağlamında genel kurul nisaplarını olumsuz etkileyebilecek yapısal bir sorun olarak doktrinde tartışılmaya devam etmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.