TTK Madde 523

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 523. maddesi, sermaye şirketlerinin finansal mimarisinde şirket ile pay sahipleri arasındaki en hassas denge noktalarından birini düzenlemektedir. Hüküm, şirketlerin özkaynak yapısının güçlendirilmesine hizmet eden "yedek akçe" müessesesi ile pay sahiplerinin en temel mali hakkı olan "kâr payı alma hakkı" arasındaki sınırları ve öncelik sırasını tayin eder [1, 2]. Makro perspektiften bakıldığında, 523. madde, bir yandan sermayenin korunması ve şirketin iktisadi devamlılığının sağlanması amacına (Ratio Legis) hizmet ederken; diğer yandan çoğunluk pay sahiplerinin, genel kurulun yetkilerini kötüye kullanarak azınlığı kâr payından mahrum bırakmasını (kârın hapsedilmesi) engellemeyi hedefler.

Mikro bağlamda, maddenin birinci fıkrası emredici bir öncelik kuralı sevk ederek, kanuni ve esas sözleşmesel yedek akçeler ayrılmadan kâr payı dağıtımını kesin olarak yasaklamaktadır [2]. İkinci fıkra, genel kurula olağanüstü (isteğe bağlı) yedek akçe ayırma yetkisi tanırken, bu yetkiyi somut hukuki ve iktisadi kriterlere bağlamıştır. Üçüncü fıkra ise şirketlerin sosyal sorumluluk işlevini hukuki zemine oturtarak, işçilere ve hayır amaçlarına yönelik yardımların (bağışların) kâr payından nasıl ayrılacağını disiplin altına almıştır [2, 3].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Kanuni ve Esas Sözleşmesel Yedek Akçelerin Önceliği (TTK m. 523/1)

Madde 523/1 uyarınca, kanuni ve esas sözleşmede öngörülen isteğe bağlı yedek akçeler ayrılmadıkça pay sahiplerine dağıtılacak kâr payı belirlenemez [2]. Kâr payı, ancak net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabilir (TTK m. 509/2) [4]. Kanun koyucu burada açık bir kronolojik ve matematiksel hiyerarşi kurmuştur. TTK m. 519 gereği ayrılması zorunlu olan genel kanuni yedek akçeler ile TTK m. 521 kapsamında esas sözleşme ile kararlaştırılan (yıllık kârın %5'inden fazla olabilecek) ihtiyari yedek akçeler bilançodan tefrik edilmeden [5], genel kurul kâr dağıtım kararı alamaz [2, 6]. Bu kural, şirketin öz sermayesinin erimesini önleyen ve alacaklıları koruyan mutlak emredici bir nitelik taşır.

2.2. Genel Kurulun Kararıyla Yedek Akçe Ayrılması (Olağanüstü Yedek Akçe - TTK m. 523/2)

İkinci fıkra, şirket sözleşmesinde öngörülmemiş olsa dahi, genel kurula belirli şartların varlığı halinde kârı dağıtmamak ve yedek akçe olarak bünyede tutmak yetkisi vermiştir [2]. Ancak bu takdir yetkisi sınırsız değildir ve iki alternatif şarta bağlanmıştır:

1. Aktiflerin yeniden sağlanabilmesi için gereklilik: Şirketin üretim araçlarının, tesislerinin veya faaliyet konularının eskimesi, teknolojik ömrünü tamamlaması hallerinde, bunların yenilenmesi (amortisman dışı finansman ihtiyacı) amacıyla kârın yedek akçeye aktarılmasıdır [2].
2. Sürekli gelişim ve kararlı kâr payı dağıtımı: Bütün pay sahiplerinin menfaatleri dikkate alındığında, şirketin yatırım ihtiyaçları veya gelecekteki kâr dalgalanmalarını dengelemek (kararlı/stabil temettü politikası) amacıyla kârın içeride tutulmasıdır [2, 6]. Bu şartın somutlaşması için şirketin ciddi bir gelişim stratejisinin ve yatırım planının bulunması veya ekonomik konjonktürün bu tedbiri rasyonel kılması aranır.

2.3. Yardım ve Hayır Amaçlı Yedek Akçeler (Bağışlar - TTK m. 523/3)

Maddenin üçüncü fıkrası, şirket işçileri için yardım sandıkları kurulması veya hayır amaçlarına hizmet etmek üzere kârdan yedek akçe ayrılmasını düzenler [2]. Doktrindeki baskın görüşe göre, TTK m. 523/3 kapsamında yapılan bu ayrım ve ödemeler, hukuki niteliği itibarıyla birer "bağış" tır [3]. Hüküm, esas sözleşmede özel bir düzenleme bulunmasa dahi genel kurula bu yetkiyi tanımaktadır [2]. Kararın mutlaka o dönemin kârına yönelik ve doğrudan genel kurul tarafından alınması şarttır; zira bu akçeler geleceğe dönük bağlayıcı bir nitelik taşımaz ve sadece ilgili yılın bilanço kârından ayrılabilir [7].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 519 (Kanuni Yedek Akçeler) ve TTK m. 509 (Kâr Payı): Madde 523, kârın tespitinden dağıtımına kadar olan süreçte 519. maddedeki ayrım yükümlülüğünün bir müeyyidesi ve 509. maddedeki kâr payı dağıtımının bir ön şartı olarak fonksiyon icra eder [2, 4, 8].
• TTK m. 610/1 ve m. 608/3 (Limited Şirketler): TTK m. 610/1 açıkça anonim şirketlerin yedek akçelere ilişkin 514 ilâ 527. maddelerinin limited şirketlere de uygulanacağını belirtmiştir [9]. Kaldı ki, TTK m. 608/3 hükmü, limited şirketler için m. 523/2'ye tamamen paralel bir düzenleme getirerek, yatırım ihtiyacı ve bütün ortakların menfaati gerektirdiğinde genel kurula yedek akçe ayırma hakkı tanımıştır [10, 11].
• TBK m. 285 ve TTK m. 371 (Bağışlama ve Temsil Yetkisi): TTK m. 523/3'teki yardım ve hayır amaçlı ödemeler, Türk Borçlar Kanunu anlamında birer bağışlamadır [3, 12]. Bu işlemlerin yapılabilmesi için ultra vires kuralı kaldırılmış olsa da, anonim şirket yöneticilerinin şirket kârını bağışlayabilmesi için 523/3 uyarınca genel kurul kararı ile ayrılmış bir yedek akçenin bulunması zorunluluğu, yönetim kurulunun temsil yetkisini (m. 371) iç ilişkide sınırlandıran bir emniyet sübabıdır [13, 14].
• SerPK m. 19/5 (Halka Açık Şirketlerde Bağış Sınırı): Sermaye Piyasası Kanunu m. 19/5 uyarınca halka açık ortaklıklarda bağış yapılabilmesi için esas sözleşmede hüküm bulunması ve genel kurulca üst sınır belirlenmesi zorunludur [15]. Bu yönüyle SerPK, halka açık şirketler için TTK m. 523/3'ten daha katı bir özel hüküm (lex specialis) ihdas etmiştir [16].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu kararlarında, kâr payı hakkının pay sahibinin en vazgeçilmez temel mali haklarından olduğu istikrarla vurgulanmaktadır. Yargıtay uygulamasına göre, çoğunluk pay sahiplerinin, sırf azınlığı kâr payından mahrum etmek ve onları şirketten ayrılmaya zorlamak amacıyla TTK m. 523/2 (veya eski 6762 sayılı Kanun dönemindeki karşılığı) hükmüne dayanarak kârı yedek akçe olarak bünyede tutması, Türk Medeni Kanunu m. 2'deki dürüstlük kuralına aykırıdır.

Yargıtay kararlarında; genel kurulda yedek akçe ayrılmasına ve kârın dağıtılmamasına karar verilirken, somut ve ciddi bir yatırım projesinin bulunup bulunmadığı, aktiflerin yenilenmesi gerekliliğinin finansal raporlarla ispat edilip edilmediği aranmaktadır. Soyut ve ileride ne olacağı belirsiz riskler gerekçe gösterilerek TTK m. 523/2'ye dayanılamaz. Şirketin faaliyetleri ve mali yapısı, makul bir kâr payı dağıtımına elverişli olduğu halde, kârın olağanüstü yedek akçe olarak tutulmasına ilişkin genel kurul kararları, TTK m. 445 uyarınca hukuka ve dürüstlük kuralına aykırılık sebebiyle iptal yaptırımıyla karşılaşmaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Bir anonim şirkette %60 paya sahip olan çoğunluk grubu, şirketin son beş yıldır sürekli yüksek net dönem kârı elde etmesine ve şirketin kasasında ciddi bir atıl likidite bulunmasına rağmen, olağan genel kurulda "ileride doğabilecek küresel ekonomik dalgalanmalara karşı tedbirli olmak" gibi son derece soyut bir gerekçeyle net dönem kârının tamamının olağanüstü yedek akçe olarak şirkette bırakılmasına karar vermiştir. %15 paya sahip azınlık pay sahipleri muhalefet şerhi düşerek kararın iptali için dava açmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 523/2 uyarınca genel kurulun kârı yedek akçeye aktarabilmesi için aktiflerin yeniden sağlanması gerekliliği veya şirketin sürekli gelişimi için haklı bir sebep bulunması şarttır [2]. Olaydaki soyut ekonomik kriz endişesi ve atıl likidite birikimi, Kanun'un aradığı "bütün pay sahiplerinin menfaati" kriterine uymamaktadır. Çoğunluğun bu işlemi kâr payını hapsetme ve azınlığı yıldırma amacı taşıdığından, TMK m. 2 ve TTK m. 445 kapsamında genel kurul kararının iptali gerekecektir.

Olay 2: Bir inşaat anonim şirketinin yönetim kurulu, meydana gelen büyük bir deprem felaketi sonrası bölgedeki mağdurlara yardım amacıyla, genel kurul kararı olmaksızın ve esas sözleşmede herhangi bir hüküm bulunmamasına rağmen, şirketin cari banka hesaplarındaki yüksek bir meblağı Kızılay'a bağışlamıştır. Hukuki analiz: Her ne kadar TTK m. 125/2 ile ultra vires kuralı kaldırılmış olsa da (işletme konusu dışında işlem yapılabilse de) [17, 18], şirket malvarlığından karşılıksız kazandırma (bağış) yapılabilmesi, iç işleyişte TTK m. 523/3 uyarınca ancak genel kurulun bilanço kârından yedek akçe ayırması suretiyle mümkündür [2, 3, 7]. Yönetim kurulunun, genel kurulun münhasır yetkisine giren bir konuda tek başına karar alması (eğer miktar çok cüzi ve olağan bir ticari ikram sınırını aşıyorsa) yetki aşımı teşkil eder. Üçüncü kişi iyi niyetli ise yapılan bağışlama işlemi şirketi bağlar, ancak yönetim kurulu üyeleri TTK m. 553 uyarınca yetki aşımları nedeniyle şirkete verdikleri zarardan ötürü hukuki sorumluluk altına girerler [19, 20].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: TTK m. 523/2 kapsamında ayrılan isteğe bağlı yedek akçelerin haklı gerekçelere (aktiflerin yenilenmesi, yatırım ihtiyacı vb.) dayandığını ispat yükü, alınan genel kurul kararının iptali istemiyle açılan davalarda davalı konumundaki şirkete aittir.
• Zamanaşımı / Süreler: TTK m. 523'e aykırı olarak kâr payı dağıtılmamasına veya haksız yedek akçe ayrılmasına ilişkin genel kurul kararlarına karşı açılacak iptal davası, toplantı tarihinden itibaren 3 aylık hak düşürücü süreye tabidir (TTK m. 445). Haksız kâr payı veya hazırlık dönemi faizi alınmışsa, şirketin bunu geri isteme hakkı (istirdat), paranın tahsilinden itibaren 5 yıl; geri alan iyiniyetli ise 2 yıl içinde zamanaşımına uğrar (TTK m. 512) [21].
• Görevli/yetkili mahkeme: Genel kurul kararlarının iptali davalarında görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi, kesin yetkili mahkeme ise şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.
• Yaygın uygulama hataları: Şirket genel kurullarında, kârın içeride tutulması yönünde alınan kararlara yönetim kurulu faaliyet raporlarında veya denetçi raporlarında hiçbir somut yatırım planının (tesis inşası, ar-ge, kapasite artırımı vb.) dayanak gösterilmemesi en büyük uygulama hatasıdır. Hukuka uygun bir m. 523/2 uygulaması için, kararın objektif gerekçelerinin finansal tablolara yansımış olması şarttır.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu m. 523 hükmü, eski 6762 sayılı Kanun dönemindeki gizli yedek akçe uygulamasını sonlandıran ve şeffaflığı esas alan yeni dönemin finansal vizyonunu yansıtmaktadır [22]. Yeni Kanunda gizli yedek akçe ayrılmasına izin verilmediğinden, özkaynakların güçlendirilmesi ancak bilançoda şeffaf biçimde görünen 523. maddedeki mekanizmalar ile mümkündür.

Doktrinde (özellikle Poroy/Tekinalp/Çamoğlu ve Moroğlu tarafından da sıklıkla işaret edildiği üzere), m. 523/2'de yer alan "şirketin sürekli gelişimi" ve "olabildiğince kararlı kâr payı dağıtımı" gibi ifadelerin oldukça yoruma açık ve soyut kavramlar olduğu eleştirilmektedir. Bu ibarelerin lafzi genişliği, çoğunluk tahakkümüne zemin hazırlama riskini barındırmaktadır. Kanun koyucu, bu kavramların içinin "bütün pay sahiplerinin menfaati" kriteri ile doldurulmasını mahkemelerin (özellikle Yargıtay'ın) takdirine bırakmıştır. Şirketler hukuku dogmatiği açısından, kâr payı hakkı nispi müktesep bir hak karakteri taşıdığından, m. 523/2'nin bir "istisna" hükmü olarak dar yorumlanması gereği akademik açıdan tartışmasız kabul edilmelidir. Aksi takdirde, sermaye şirketlerinin asli varlık sebebi olan "kâr elde etme ve paylaşma" amacı ağır bir zedelenmeye uğrayacaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.