TTK Madde 529

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) “Sona Erme ve Tasfiye” başlıklı onuncu bölümünde yer alan 529. madde, anonim şirketlerin sona erme (infisah ve fesih) sebeplerini genel olarak düzenleyen temel (çerçeve) hükümdür [1]. Mülga 6762 sayılı Kanun (eTK) dönemindeki dağınık yapı, 6102 sayılı Kanun ile daha sistematik bir temele oturtulmuş; kendiliğinden sona erme (infisah) halleri ile iradi veya mahkeme kararıyla sona erme (fesih) halleri tek bir maddede toplanmıştır.

Bir sermaye şirketi olarak anonim şirketin sona ermesi, tüzel kişiliğinin derhal ortadan kalkması anlamına gelmez. Sona erme, şirketin gayesinin (amacının) değişmesi sonucunu doğurur; kâr elde etme ve paylaştırma amacı, yerini şirketin tasfiye edilerek malvarlığının nakde çevrilmesi ve alacaklıların tatmininden sonra kalan bakiyenin pay sahiplerine dağıtılması amacına bırakır. TTK m. 529, bu hukuki statü değişikliğini tetikleyen objektif ve sübjektif şartları tahdidi (sınırlı) olmamak üzere belirlemiş; fıkranın (f) bendi ile kanunlarda öngörülen diğer özel sona erme hallerine de açık kapı bırakmıştır [2].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Sürenin Sona Ermesi ve Sükûtla Temdit (m. 529/1-a)

Kural olarak anonim şirketler belirli veya belirsiz süreli olarak kurulabilirler. Esas sözleşmede şirketin faaliyet süresi belirli bir süre (örneğin 20 yıl) ile sınırlandırılmışsa, bu sürenin dolması ile şirket kendiliğinden infisah eder [1]. Ancak, madde metninde açıkça düzenlendiği üzere, süre dolmasına rağmen şirket organları ticari faaliyetlerine fiilen devam eder ve pay sahipleri bu duruma itiraz etmezse (sükûtla temdit), şirket zımni olarak "belirsiz süreli" hâle gelir [1]. Bu durumda sürenin dolması sona erme sebebi olmaktan çıkar.

2.2. İşletme Konusunun Gerçekleşmesi veya İmkânsız Hâle Gelmesi (m. 529/1-b)

6102 sayılı TTK’nın eTK’dan ayrıldığı en köklü yapısal değişikliklerden biri bu bentte yer almaktadır. eTK döneminde "şirket amacının gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması" ifadesi kullanılırken, yeni TTK m. 529/1-b hükmünde "işletme konusu" (subject matter) terimi tercih edilmiştir [3, 4]. Doktrindeki tartışmalara ve kanunun gerekçesine göre; anonim şirketin "amacı" kâr elde etmek ve bunu paylaşmaktır. Kâr elde etmenin nesnel olarak imkânsızlaştığını tespit etmek hukuken ve fiilen son derece güçtür [3, 5]. Oysa şirketin "işletme konusu", bu genel amaca ulaşmak için icra edilecek olan somut faaliyetlerdir (örneğin; belirli bir köprünün inşası, bir madenin çıkarılması) [3, 5]. Bu somut faaliyetin (konunun) fiziken, hukuken veya ekonomik olarak imkânsızlaşması çok daha net tespit edilebilir bir olgudur. İşletme konusu gerçekleşir veya imkânsızlaşırsa, şirket kendiliğinden infisah eder.

2.3. Esas Sözleşmede Öngörülen Sona Erme Sebepleri (m. 529/1-c)

Anonim şirket esas sözleşmesi (şirket anayasası), kanunun emredici hükümlerine aykırı olmamak şartıyla, şirketin spesifik bir şartın gerçekleşmesine bağlı olarak sona ereceğini düzenleyebilir [1]. Örneğin, "şirketin kurucu ortağının vefat etmesi", "belirli bir imtiyazın devlete geçmesi" veya "şirket sermayesinin belirli bir tutarın altına inmesi" gibi iradi sona erme sebepleri ihdas edilebilir. Şartın tahakkuku ile şirket infisah eder [1].

2.4. Genel Kurul Kararı ile Fesih (m. 529/1-d)

Anonim şirket genel kurulu, TTK m. 421/3 ve 4. fıkralarında öngörülen ağırlaştırılmış nisaplara uymak kaydıyla her zaman şirketin feshine karar verebilir [1, 6]. İradi fesih kararı alınabilmesi için, şirket sermayesinin en az yüzde yetmiş beşini (%75) temsil eden pay sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oyu şarttır [6, 7]. Bu oran hem toplantı hem de karar nisabıdır. İlk toplantıda bu nisaba ulaşılamazsa, izleyen toplantılarda da aynı %75'lik nisap aranmaya devam eder [8, 9]. Doktrinde, sona erme kararının bir "esas sözleşme değişikliği" olup olmadığı tartışmalıdır. İmregün, fesih kararının mutlak bir sözleşme değişikliği olduğunu savunurken; Kervankıran, sürenin belirlendiği veya belirlenmediği ayrımı yapmaksızın genel kurulun sona erme kararının esas sözleşme değişikliği niteliğinde olmadığını ifade etmektedir [10, 11]. Fesih kararında oyda imtiyazlı paylar dikkate alınmaz; hesaplama bizzat sermaye oranı üzerinden yapılır [12].

2.5. İflasa Karar Verilmesi (m. 529/1-e)

Şirketin pasiflerinin aktiflerinden fazla olması (borca batıklık) veya ödemelerini tatil etmesi gibi sebeplerle Asliye Ticaret Mahkemesi tarafından iflasına karar verilmesi, şirketi sona erdirir [1]. İflas kararı ile birlikte tasfiye usulü, TTK'nın genel tasfiye hükümlerine göre değil, İcra ve İflas Kanunu (İİK) hükümlerine göre iflas idaresi tarafından yürütülür [13].

2.6. Kanunlarda Öngörülen Diğer Hâller (m. 529/1-f)

Açık uçlu bırakılan bu bent, diğer kanunlarda veya TTK'nın müteferrik maddelerinde düzenlenen infisah hallerini kapsar [2]. Örneğin:

• Organ Yokluğu (TTK m. 530): Uzun süreden beri kanunen zorunlu organlardan birinin (örneğin yönetim kurulunun) bulunmaması veya genel kurulun toplanamaması sebebiyle mahkeme kararıyla fesih [2].
• Haklı Sebeple Fesih (TTK m. 531): Azınlık pay sahiplerinin haklı sebeplerin varlığı hâlinde mahkemeden fesih talep etmesi [14].
• Sermayenin Kaybı (TTK m. 376/2): Sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının üçte ikisinin (%66,6) zarar sebebiyle karşılıksız kalmasına rağmen, genel kurulun sermayenin üçte biriyle yetinme veya tamamlanması kararı almaması hâlinde şirketin kendiliğinden sona ermesi [15, 16].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 421/3-4 (Ağırlaştırılmış Nisaplar): İradi fesih (m. 529/1-d) işleminin usulünü belirler. Fesih kararı, devredilemez genel kurul yetkisidir ve sermayenin en az %75'inin olumlu onayını zorunlu kılar [6, 8]. Şirket, bu kararın alınmasının ardından doğrudan tasfiye sürecine (TTK m. 533) girer.
• TTK m. 376 (Sermayenin Kaybı ve Borca Batıklık): Madde 529/1-f (diğer haller) ile doğrudan ilişkilidir. Sermayesinin üçte ikisini kaybeden şirkette genel kurul gerekli tedbirleri (sermaye azaltımı veya tamamlama) almazsa şirket infisah eder [15, 16]. Ayrıca borca batıklık bildirimi iflasa, dolayısıyla TTK m. 529/1-e uyarınca sona ermeye vücut verir [17, 18].
• TTK m. 533 (Tasfiye Hâline Girme): TTK m. 529'daki sebeplerden herhangi birinin gerçekleşmesi ile şirket kendiliğinden (veya mahkeme kararıyla) tasfiye aşamasına girer ve unvanına "tasfiye hâlinde" ibaresi eklenir [13]. Şirket ehliyeti, sadece tasfiye amacıyla sınırlı olarak devam eder.
• TMK m. 48 (Tüzel Kişiliğin Kapsamı): Sona eren şirket tüzel kişiliğini derhal kaybetmez; tasfiye sonuna ve ticaret sicilinden terkin edilinceye kadar tüzel kişilik mahfuzdur.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, TTK m. 529 uyarınca anonim şirketin infisah ettiğinin tespiti veya feshine karar verilmesi talepli davalarda öncelikle incelenmesi gereken husus, sona erme sebebinin objektif olarak gerçekleşip gerçekleşmediğidir. Yargıtay, sürenin dolmasına rağmen faaliyetlerine fiilen devam eden şirketlerde, azınlığın "süre bitti, şirket infisah etti" argümanını TMK m. 2 (dürüstlük kuralı) ve TTK m. 529/1-a çerçevesinde reddetmektedir. Şirket faaliyetleri, genel kurul toplantıları veya bilançolar aracılığıyla zımnen devam etmişse, şirket belirsiz süreli hâle gelmiş sayılmaktadır. Ayrıca, TTK m. 376 kapsamında 2/3 sermaye kaybı sebebiyle şirketin kendiliğinden sona ermiş sayılabilmesi (infisah) için, Yargıtay bilançoların ve mali durumun uzman bilirkişi heyetlerince incelenmesini; sermayenin gerçekten karşılıksız kalıp kalmadığının muhtemel satış (rayiç) değerleri üzerinden saptanmasını zorunlu tutmaktadır [17, 19]. Mahkemece infisahın sadece tespiti yapılır, bu karar inşai (yenilik doğurucu) değil, açıklayıcı (ihdasi) niteliktedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): "X Enerji Yatırımları A.Ş.", esas sözleşmesinde işletme konusu olarak münhasıran "Devlet tarafından ihale edilen Y Barajı'nın inşası ve 10 yıl süreyle işletilmesi"ni belirlemiştir. 10 yıllık işletme süresi dolmuş ve baraj devlete devredilmiştir. Ancak azınlık pay sahiplerinden B, şirketin tasfiye edilmeyip yeni ihalelere girmek üzere sermaye artırımı yapmasını talep etmektedir. Hukuki analiz: Olayda TTK m. 529/1-b hükmü gündeme gelecektir. Şirketin esas sözleşmesindeki somut işletme konusu "Y Barajının inşası ve işletilmesi" olarak belirlenmiş olup, bu konu gerçekleşmiş ve tamamlanmıştır [2]. Şirket, işletme konusunun gerçekleşmesi ile kendiliğinden infisah etmiştir. Genel kurul kararı ile esas sözleşme değişikliği yapılarak işletme konusu değiştirilmediği müddetçe, yönetim kurulunun asli görevi tasfiye işlemlerini başlatmak ve infisahı ticaret siciline tescil ettirmektir (TTK m. 532).

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Z Tekstil A.Ş.'nin genel kurulunda yönetim kurulu şirketin kârlılığını yitirdiği gerekçesiyle şirketin feshini gündeme getirmiştir. Şirket sermayesinin %60'ını temsil eden pay sahipleri fesih yönünde olumlu oy kullanmış, %40'ı ise muhalif kalmıştır. Toplantı başkanı şirketin feshedildiğini ilan etmiştir. Hukuki analiz: Fesih kararının geçerliliği, TTK m. 529/1-d ve TTK m. 421/3-4 bağlamında değerlendirilmelidir. Kanun, şirketin iradi olarak feshine karar verilebilmesi için şirket sermayesinin en az %75'ini temsil eden pay sahiplerinin olumlu oyunu emredici bir şekilde aramaktadır [6, 7]. Olayda yalnızca %60 olumlu oy kullanıldığı için karar nisabı sağlanamamıştır. İlgili genel kurul kararı, emredici nisap hükümlerine aykırılık teşkil ettiğinden iptal davasına (veya nisabın hiç oluşmaması yönüyle duruma göre yokluğa) konu olabilecektir. Şirketin feshi hukuken gerçekleşmemiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: İşletme konusunun imkânsız hâle geldiğini (m. 529/1-b) veya haklı sebeplerin oluştuğunu ileri sürerek infisahın tespitini veya feshi isteyen pay sahibi veya alacaklı, bu iddiasını somut verilerle (finansal tablolar, fiili imkânsızlık raporları) ispatla mükelleftir.
• Zamanaşımı / Süreler: İnfisah (kendiliğinden sona erme) hâllerinde herhangi bir zamanaşımı işlemez; zira infisah gerçekleştiği an şirket tasfiye statüsüne girer. Sona ermenin (iflas hariç) yönetim kurulunca derhâl ticaret siciline tescil ve ilan ettirilmesi kanuni bir zorunluluktur (TTK m. 532) [20].
• Görevli/yetkili mahkeme: Şirketin feshine karar verilmesi veya infisahın tespiti davalarında kesin yetkili ve görevli mahkeme, "şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesi"dir [14].
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada, "amaca ulaşmanın imkânsızlaşması" ile "kâr edememe" sıklıkla karıştırılmaktadır. Bir şirketin dönemsel zarar etmesi TTK m. 529/1-b kapsamında "işletme konusunun imkânsızlaşması" değildir; şayet şartları varsa TTK m. 531 çerçevesinde haklı sebeple fesih davasına konu olabilir [21, 22]. Ayrıca süresi dolan şirketin tasfiyeye gitmemesi ve faaliyetine devamı halinde belirsiz süreli şirkete dönüşeceği kuralı (m. 529/1-a) yöneticilerce gözden kaçırılıp hatalı infisah tescilleri talep edilebilmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde TTK m. 529 düzenlemesine ilişkin en büyük takdir, eTK'daki muğlak "amaca ulaşma" kriterinin "işletme konusunun gerçekleşmesi" olarak somutlaştırılmasına yöneliktir [3, 5]. Poroy/Tekinalp/Çamoğlu gibi otoriteler, şirketlerin kuruluş felsefesindeki kâr gayesinin hiçbir zaman mutlak manada "imkânsızlaşmayacağını", ancak köprü inşası veya spesifik bir ihalenin ifası gibi "işletme konusunun" bitebileceğini belirterek bu lafzi değişimi isabetli bulmaktadır.

Ancak, TTK m. 529/1-d atfıyla uygulanan TTK m. 421/3'teki %75 fesih karar nisabı bazı eleştirilere tabi tutulmaktadır. Azınlık pay sahiplerini koruma güdüsüyle getirilen bu ağırlaştırılmış nisap [23, 24], uygulamada şirketin ekonomik rasyonalitesini yitirdiği durumlarda bile %26'lık bir azınlığın blokajı sebebiyle şirketin "kilitlenmesine" (deadlock) ve tasfiyeye geçememesine neden olabilmektedir. Bu tip çıkmazlarda, pay sahiplerine TTK m. 531 uyarınca "haklı sebeple fesih davası" açmaktan başka makul bir hukuki alternatif kalmamakta, bu da yargı yükünü artırmaktadır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.