TTK Madde 596

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 596. maddesi, limited şirketlerde esas sermaye payının irade dışı (kanuni) yollarla el değiştirmesi halini düzenlemektedir. Limited şirketler, şahıs şirketi ile sermaye şirketi özelliklerini bir arada barındıran, ortakların kişisel özelliklerinin (intuitu personae) ve karşılıklı güven ilişkisinin önem taşıdığı, kapalı tip yapıya sahip ticaret şirketleridir [1], [2]. Bu yapısal kimlik gereği, TTK m. 595 uyarınca esas sermaye payının iradi devri kural olarak genel kurulun onayına tabi kılınmıştır [3], [4].

Buna karşın, miras, eşler arasındaki mal rejimi ve cebri icra gibi hallerde payın el değiştirmesi, şirket ortaklarının iradesinden ziyade Türk Medeni Kanunu ve İcra ve İflas Kanunu'nun emredici nitelikteki hükümlerinin bir sonucudur [5]. Kanun koyucu, şirketler hukukuna ait emredici olmayan bir kuralın (genel kurul onayı şartının), miras, eşler arası mal rejimi ve icra düzeninin önüne geçmesini engellemek amacıyla TTK m. 596 hükmünü ihdas etmiştir [5]. Bu düzenlemeye göre, kanuni geçiş hallerinde esas sermaye payı, genel kurulun onayına gerek kalmaksızın, doğrudan doğruya (ipso iure) hak sahibine geçer [6], [7].

Bununla birlikte, limited şirketin kapalı yapısını korumak, ekonomik durumu zayıf veya şirket menfaatleriyle çatışabilecek kişilerin şirkete katılmasını önlemek amacıyla kanun koyucu, şirkete "onaylamayı reddetme hakkı" tanımıştır [6]. Ancak bu ret hakkı, rastgele kullanılabilecek mutlak bir hak olmayıp, şirketin payı gerçek değeri üzerinden devralmayı önermesi gibi sıkı maddi şartlara bağlanmıştır [8], [9]. Doktrinde bu mekanizma, kişisel unsurları öne çıkan şirketlerde yabancılaşmayı önleyen bir "kaçış klozu" (escape clause) olarak nitelendirilmektedir [10].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Kanuni Geçiş Halleri (Miras, Eşler Arasındaki Mal Rejimi ve İcra)

Maddenin birinci fıkrasında payın irade dışı geçiş halleri tahdidi (numerus clausus) olmamakla birlikte temel kategoriler halinde sayılmıştır. Miras yoluyla intikal, TMK m. 599 gereği külli halefiyet prensibi uyarınca ölüm anında kendiliğinden gerçekleşir [11]. Eşler arasındaki mal rejimi (özellikle edinilmiş mallara katılma rejimi tasfiyesi veya payın bizzat ayni olarak diğer eşe özgülenmesi) ve cebri icra yoluyla (ihale neticesinde) payın kazanılması da bu kapsamdadır [11], [7]. Bu hallerde, pay devri sözleşmesi ve noter onayı gibi şekil şartları (TTK m. 595/1) aranmaz [4].

2.2. Genel Kurul Onayına Gerek Olmaksızın Geçiş (İpso Iure İktisap)

TTK m. 596/1 hükmü, iradi devirlerdeki sistemden radikal biçimde ayrılarak, payın ve paya bağlı tüm mali ve idari hakların (oy hakkı, kar payı hakkı vb.) genel kurul kararı aranmaksızın anında iktisap edene geçeceğini amirdir [5], [7]. Yeni pay sahibi, şirket bu payın geçişini geçerli bir şekilde reddedene kadar, paydan doğan tüm ortaklık haklarını kullanma ehliyetine sahiptir [5].

2.3. Şirketin İktisabı Reddetme Hakkı ve Gerçek Değer Önerisi

Maddenin ikinci fıkrası, şirketin kapalı yapısını korumasına yönelik bir savunma mekanizmasıdır. Şirket, iktisabın öğrenilmesinden itibaren üç ay içinde yeni ortağı onaylamayı reddedebilir [9]. Ancak kanun koyucu, şirketin salt "reddediyorum" şeklindeki bir beyanla, payı edinen kişiyi iktisaden değersiz bir konuma düşürmesini ve onu arafta bırakmasını engellemek için ağır bir şart öngörmüştür [8]. Reddin geçerli olabilmesi için şirketin, söz konusu payları kendi hesabına, mevcut bir ortağı hesabına veya gösterdiği üçüncü bir kişi hesabına, "gerçek değeri" üzerinden devralmayı yeni pay sahibine önermesi zorunludur [8], [9]. Şirket, payı alacak kişiyi göstermeden ve gerçek değeri teklif etmeden sadece ret kararı veremez [8].

2.4. Geriye Etkili Ret Kararı ve Ara Dönem İşlemlerinin Geçerliliği

TTK m. 596/3, şirketin ret kararının, devrin (kanuni geçişin) gerçekleştiği günden itibaren geriye etkili (ex tunc) olacağını düzenlemektedir [9]. Bu durumda, kanuni geçiş bir bozucu şarta bağlanmış kabul edilir [12]. Ancak hukuki güvenlik ve şirket işleyişinin sekteye uğramaması ilkesi gereği, ret kararının verilmesine kadar geçen süre zarfında yeni ortağın da katılımıyla alınan genel kurul kararlarının geçerliliği, geriye dönük etkiden bağışık tutulmuştur [6], [9]. Yani ret kararı, ara dönemdeki genel kurul kararlarını sakatlamaz [9].

2.5. Zımni Onay (Sükutun İkrar Sayılması)

TTK m. 596/4 uyarınca şirket, üç aylık süre içinde esas sermaye payının geçişini "açıkça ve yazılı olarak" reddetmezse, onayını vermiş sayılır [13], [14]. Bu hüküm, hukuki belirsizliğin uzun süre devam etmesini engellemek ve ticaret hukukunun hız ilkesine uyum sağlamak amacıyla getirilmiş bir zımni kabul karinesidir.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 595 (İradi Devir) ile İlişkisi: TTK m. 595, payın devrini sıkı şekil şartlarına (noter onayı) ve kural olarak genel kurulun onayına (geciktirici şart) tabi tutmuştur [15], [4]. TTK m. 596 ise kanuni geçişlerde bu onayı bir geciktirici şart olmaktan çıkarıp, şirkete tanınan bozucu şart niteliğinde bir ret hakkına (resolutive condition) dönüştürmüştür [6], [12].
• TTK m. 597 (Gerçek Değerin Belirlenmesi): Şirketin ret hakkını kullanırken önermek zorunda olduğu "gerçek değer" konusunda taraflar arasında uyuşmazlık çıkması halinde, TTK m. 597 devreye girer. Değer, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesince kesin olarak karara bağlanır [13], [14].
• TTK m. 612 (Şirketin Kendi Paylarını İktisabı): Şirketin, istenmeyen ortağı reddederek payları kendi hesabına devralması halinde, TTK m. 612'deki sınırlamalar uygulama alanı bulur. Kural olarak şirket kendi paylarının en fazla %10'unu iktisap edebilirken, TTK m. 612/2 uyarınca, şirketten çıkma veya çıkarma (veya kanuni geçiş sebebiyle ret) hallerinde bu üst sınır %20 olarak uygulanır [16], [17]. %10'u aşan tutar, iki yıl içinde elden çıkarılmalı veya sermaye azaltımı yoluyla itfa edilmelidir [16], [17].
• TMK m. 599 (Külli Halefiyet): TMK uyarınca mirasın bir bütün olarak mirasçılara geçmesi kuralı, TTK m. 596/1 ile tam bir uyum (külli halefiyet) içindedir [11].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay, kanuni geçiş halleriyle ilgili uyuşmazlıklarda TTK m. 596 hükmünün (ve mülga 6762 sayılı Kanun dönemindeki muadili hükümlerin) lafzını ve ruhunu sıkı sıkıya koruyan kararlar tesis etmektedir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında belirtildiği üzere, kanuni geçiş hallerinde payın iktisabı için genel kurulun toplanıp onay vermesi, payın mülkiyetinin devri için bir geçerlilik şartı değildir (Örn. Y. 11. HD. 14.02.1986 T. E. 215/K. 711) [6].

Yine, Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin 29.11.2016 tarihli (E. 2016/30527, K. 2016/23256) kararında vurgulandığı üzere, pay senetlerinin yalnızca fiziki teslimi ile ortaklık hakkı devredilemez; icra kanalıyla satış (cebri icra) yoluyla iktisap halinde dahi, bu durumun ticaret siciline tescili ve şirkete bildirimi gereklidir [18]. Ancak şirketin bu durumu engelleme yetkisi yoktur, yalnızca TTK m. 596/2'de belirtilen prosedürü (gerçek bedeli önererek ret) işletebilir [18], [7]. Yargıtay kararlarında, şirketlerin sadece "reddediyoruz" şeklindeki genel kurul kararlarının iptal edilebilir olduğu, zira ret iradesinin mutlaka gerçek değerin ödenmesi teklifiyle birleşmesi gerektiği istikrarla aranmaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Miras Yoluyla İntikal ve Ret Hakkı): A, B ve C'nin ortak olduğu 300.000 TL sermayeli X Limited Şirketi'nde, %40 pay sahibi olan A vefat etmiştir. A'nın yasal mirasçısı olan M, veraset ilamını alarak şirkete başvurmuş ve pay defterine kaydını talep etmiştir. Kalan ortaklar B ve C, M'nin şirket faaliyetleri konusunda deneyimsiz olduğunu ve rakip bir firmada çalıştığını öne sürerek M'nin şirkete girmesini istememektedir. Hukuki analiz: TTK m. 596/1 uyarınca A'nın vefatı anında (külli halefiyet gereği) M, esas sermaye payının maliki olmuş ve genel kurulun onayına gerek kalmaksızın tüm idari ve mali hakları kazanmıştır [19], [7]. B ve C'nin oluşturduğu genel kurul, M'yi ortaklıktan uzak tutmak istiyorsa, M'nin iktisabını öğrendiği tarihten itibaren 3 ay içinde "açıkça ve yazılı olarak" ret kararı almalıdır [7], [9]. Ancak bu karar tek başına yeterli değildir; şirketin (X Ltd. Şti.), M'ye ait %40'lık payı "gerçek değeri" üzerinden bizzat şirket, ortak B/C veya gösterdikleri bir üçüncü kişi adına satın almayı teklif etmesi zorunludur [8], [9]. Eğer bu teklif yapılmadan sadece ret kararı alınır veya 3 ay sessiz kalınırsa, M kesin olarak pay sahibi konumunu sürdürür [13], [9].

Olay 2 (Cebri İcra Yoluyla Satış ve Değer Uyuşmazlığı): Y Limited Şirketi'nin ortağı D'nin kişisel borçlarından ötürü alacaklı E, D'nin limited şirketteki esas sermaye payını haczettirmiş ve icra dairesi kanalıyla sattırmıştır. İhalede payı üçüncü kişi F satın almıştır. Şirket müdürlüğü icra dairesinin bildirimini alınca, derhal toplanarak ihaleyi kazanan F'yi ortak olarak kabul etmediklerini, F'nin payını ihale bedeli olan 50.000 TL üzerinden ortak G'nin devralacağını yazılı olarak F'ye bildirmiştir. F ise şirketin gerçek değerinin çok daha yüksek olduğunu, payın 150.000 TL ettiğini iddia etmiştir. Hukuki analiz: F, cebri icra ihaleyi kazandığı an TTK m. 596/1 gereği payın malikidir [7]. Şirket 3 aylık süre içinde ret iradesini ve alıcıyı (Ortak G) göstermiştir, dolayısıyla prosedür işletilmiştir [7], [9]. Ancak "gerçek değer" kavramı, her zaman icra dairesindeki ihale (satış) bedeli ile örtüşmeyebilir [13]. Taraflar arasında değer uyuşmazlığı çıktığı için TTK m. 597/1 hükmü devreye girecektir [13], [14]. F veya şirket, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine başvurarak payın gerçek değerinin tespitini isteyecektir [13], [14]. Mahkemenin yapacağı inceleme (bilirkişi marifetiyle) neticesinde belirlenecek değer üzerinden G'nin payı devralması gerekecek, mahkeme kararı bu hususta kesin olacaktır [20], [21].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Şirketin, yeni pay sahibinin iktisabını "öğrendiği" tarihin ispat yükü, hayatın olağan akışı gereği iddia eden tarafa aittir. Yeni pay sahibinin (mirasçı/ihale alıcısı vs.) durumunu şirkete noter kanalıyla veya iadeli taahhütlü mektupla bildirmesi, sürenin kesin olarak başlaması açısından en güvenilir yoldur.
• Zamanaşımı / Süreler: TTK m. 596/2'de öngörülen üç (3) aylık süre bir zamanaşımı süresi değil, kesin bir hak düşürücü süredir [9]. Şirket bu süre içinde yazılı ret bildirimini ve devralma teklifini yapmazsa hakkı düşer ve iktisap kesinleşir (TTK m. 596/4) [9], [14].
• Görevli/yetkili mahkeme: Gerçek değerin tespiti uyuşmazlıklarında (TTK m. 597) görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi, yetkili mahkeme ise şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir [14].
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada limited şirket genel kurulları çoğunlukla yalnızca "yeni ortağın şirkete girmesinin reddine" karar vermekte, ancak TTK m. 596/2 uyarınca şart koşulan "gerçek değeri üzerinden devralma teklifini" (kendi, ortağı veya üçüncü kişi hesabına) yapmayı ihmal etmektedirler [8]. Bu ağır eksiklik, ret kararını geçersiz (kadük) kılar. Ayrıca ticaret siciline yapılacak bildirimlerin süresi içinde yapılmaması da uygulamada pay defteri ve sicil tutarsızlıklarına (TTK m. 598) yol açmaktadır [21].

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu'nun 596. maddesi, limited şirketin "şahıs şirketi" refleksleri ile "sermaye şirketi" yapısı arasında kurulan hassas dengeyi yansıtan en başarılı normlardan biridir. Doktrinde (örneğin Prof. Dr. Hasan Pulaşlı, Prof. Dr. Abuzer Kendigelen, Prof. Dr. Mehmet Bahtiyar gibi otoritelerin çalışmalarında sıkça atıf yapıldığı üzere), bu mekanizmanın limited şirketlerde "şirket içi uyumu" (affectio societatis) koruduğu ve istenmeyen kişilerin bir oldubitti ile şirkete dahil olmasını engellediği kabul edilmektedir [6], [5], [8].

Bununla birlikte, düzenlemenin geriye etkili (ex tunc) yapısı (m. 596/3) eleştirilere açıktır. Kanun, ret kararının devrin gerçekleştiği günden itibaren geriye etkili olacağını, ancak bu süre içinde alınan genel kurul kararlarının geçerli kalacağını öngörmektedir [9]. Hukuki dogmatik açısından "bozucu şartın gerçekleşmesine rağmen ara dönem tasarruf/idare işlemlerinin ayakta tutulması", istisnai bir durumdur. Yeni ortağın, üç aylık inceleme süresi boyunca genel kurullara katılıp kilit konularda (örneğin sermaye artırımı, esas sözleşme değişikliği) oylama yapması, ardından reddedilerek ortaklıktan çıkarılması halinde, şirketin irade oluşumuna dışarıdan bir kişinin müdahale etmiş olması gibi tuhaf bir tablo ortaya çıkmaktadır. Doktrinde bazı yazarlar, bu ara dönemde söz konusu paya ilişkin oy hakkının da donması (askıya alınması) gerektiği yönünde de lege ferenda (olması gereken hukuk) önerilerinde bulunmuşlardır. Ancak mevcut pozitif hukuk, ticari işletmenin aksamadan çalışmasına (going concern) öncelik vermiştir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.