TTK Madde 602

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 602. maddesi, sermaye şirketlerinin en temel evrensel prensiplerinden biri olan "sınırlı sorumluluk" ve "malvarlığının bağımsızlığı" ilkelerini limited şirketler özelinde norm altına almaktadır. Madde metninde yer alan "Şirket, borç ve yükümlülükleri dolayısıyla sadece malvarlığıyla sorumludur" [1] hükmü, ticaret ortaklıkları hukukunda tüzel kişiliğin bağımsızlığı kuramının doğal bir yansımasıdır.

Şirketlerin tüzel kişilik kazanmasıyla birlikte, ortakların şahsi malvarlıklarından tamamen ayrı ve bağımsız bir şirket malvarlığı teşekkül eder [2, 3]. Bu malvarlığı, kural olarak şirketin alacaklıları için başvurulabilecek yegâne teminat kaynağını oluşturur. TTK m. 125 uyarınca tüzel kişiliği haiz olan ticaret şirketleri, TMK m. 48 çerçevesinde hak ehliyetine sahip olup kendi adlarına borç ve yükümlülük altına girebilirler [4, 5]. İşbu borç ve yükümlülüklerin ifa yeri, ortakların malvarlığı değil, münhasıran tüzel kişiliğin aktifleridir [3]. Limited şirket ortakları, kural olarak şirket borçlarından ötürü kişisel olarak sorumlu tutulamazlar; ortakların yegâne asli borcu, taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını şirkete ifa etmektir [6]. Doktrinde Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu gibi otoritelerin de sıklıkla vurguladığı üzere, sermaye şirketlerinde ortak ile tüzel kişi arasındaki malvarlıksal kesin ayrım (Trennungsprinzip), modern ticaret hukukunun temelini oluşturur ve ticari hayatta girişimciliği teşvik eden en önemli hukuki kalkanı temin eder.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Şirketin Borç ve Yükümlülükleri

Hükümde geçen "borç ve yükümlülükler" kavramı, limited şirket tüzel kişiliğinin özel hukuk sözleşmelerinden (satım, kira, kredi, eser vb.), haksız fiillerinden, sebepsiz zenginleşmeden veya kamu hukukundan kaynaklanan (vergi, SGK primi, idari para cezası) her türlü mali külfeti kapsar. Şirketin yönetimi ve temsili ile yetkilendirilen organların, görevlerini ifa ederken işledikleri haksız fiillerden dolayı oluşan tazminat yükümlülükleri de (TTK m. 632 uyarınca) bu kapsamda öncelikle şirket tüzel kişiliğinin malvarlığından karşılanır [7].

2.2. Sadece Malvarlığıyla Sorumluluk İlkesi

"Sadece malvarlığıyla sorumluluk", borç ilişkisinin nisbiliği ilkesinin şirketler hukukundaki yansımasıdır. Şirket alacaklıları, alacaklarını tahsil edebilmek amacıyla kural olarak yalnızca limited şirketin aktifinde (kasa, banka, taşınır, taşınmaz, fikri haklar vb.) yer alan değerlere haciz tatbik edebilirler. Ortakların kişisel borçlarından dolayı da alacaklıların doğrudan şirket malvarlığına başvurma imkânı bulunmamaktadır; şahsi alacaklılar ancak ortağın şirketteki kâr ve tasfiye payına haciz uygulatabilirler [3, 8, 9]. Bu çift yönlü koruma kalkanı, şirket tüzel kişiliğinin devamlılığını ve alacaklıların güvenini tesis eden temel unsurdur.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 573/2 ile İlişkisi: TTK m. 573/2, "Ortaklar, şirket borçlarından sorumlu olmayıp, sadece taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını ödemekle... yükümlüdürler" diyerek m. 602'yi ortaklar cephesinden tamamlamaktadır [6].
• TTK m. 603 vd. (Ek Ödeme Yükümlülüğü) ile İlişkisi: Malvarlığı ile sınırlı sorumluluk kuralının şirket sözleşmesi ile belirlenen istisnalarından biri ek ödeme yükümlülüğüdür. Ortaklık esas sermayesi ile kanuni yedek akçelerin zararı karşılayamaması gibi kanunda sayılan şartların (TTK m. 603/1) varlığı halinde, ortaklardan şirket sözleşmesinde öngörülmüş olmak kaydıyla ek ödeme talep edilebilir [10-12]. Ancak bu durum dahi ortakların şirket alacaklılarına karşı doğrudan sorumlu olması anlamına gelmez; ek ödeme yükümlülüğü dışa (alacaklılara) karşı değil, içe (şirkete) karşıdır [12-14].
• 6183 sayılı AATUHK m. 35 ile İlişkisi: Limited şirketlerin malvarlığı ile sınırlı sorumluluğunun Türk hukukundaki en majör yasal istisnası kamu borçları alanındadır. 6183 sayılı Kanunun 35. maddesi uyarınca, "Limited şirket ortakları şirketten tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen veya tahsil edilemeyeceği anlaşılan amme alacağından sermaye hisseleri oranında doğrudan doğruya sorumlu olurlar" [15, 16]. Bu noktada anonim şirketlerden farklı olarak, limited şirket ortakları kamu alacakları bakımından şirket malvarlığı kalkanının ardına sığınamazlar [17].
• Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması (TMK m. 2): TTK m. 602'deki mutlak ayrılık kuralı, hakkın kötüye kullanılması yasağı (TMK m. 2) sınırlarına tâbidir. Tüzel kişiliğin, üçüncü kişileri dolandırmak, kanuna karşı hile yapmak veya borçtan kurtulmak amacıyla bir paravan olarak kullanıldığı durumlarda yargı mercilerince tüzel kişilik perdesi aralanarak (lifting the corporate veil) şirket borcundan ötürü arkadaki ortaklar kişisel malvarlıklarıyla sorumlu tutulabilir.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ve Hukuk Genel Kurulu kararlarında TTK m. 602 (mülga eTK m. 532 vb.) ilkesi titizlikle uygulanmaktadır. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, kural olarak bir limited şirket ile hukuki muameleye giren üçüncü kişi, sözleşmeye aykırılık veya borcun ifa edilmemesi hallerinde husumeti münhasıran şirket tüzel kişiliğine yöneltmelidir. Ortaklara veya müdürlere (haksız fiil, kanuna aykırılık halleri hariç) yöneltilecek talepler "pasif husumet yokluğu" nedeniyle reddedilmektedir. Bunun istisnası olarak Yargıtay; şirketler topluluğu veya organik bağ bulunan şirketler arasında malvarlığının kasıtlı olarak içi boşaltılmışsa, alacaklıları zarara uğratmak kastıyla hareket edildiği sabitse, dürüstlük kuralına (TMK m. 2) dayanarak tüzel kişilik perdesinin çapraz veya düz aralanması kurumunu tatbik etmekte ve limited şirketin malvarlığı dışındaki alanlara, yani hakim ortakların veya grup şirketlerin malvarlıklarına da haciz tatbik edilmesine onay vermektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Bir limited şirket, ticari faaliyetleri kapsamında X A.Ş.'den yüksek miktarda hammadde satın almış, ancak girdiği darboğaz neticesinde vadeli çeklerini ödeyememiştir. X A.Ş., limited şirketin icra takibi sonucu malvarlığının yetersiz olduğunu fark edince, şirketin %90 hissesine sahip olan ve şahsi malvarlığı oldukça yüksek olan kurucu ortak (A)'nın şahsi banka hesaplarına ve taşınmazlarına ihtiyati haciz konulmasını talep etmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 602 uyarınca limited şirket, borç ve yükümlülüklerinden sadece kendi malvarlığıyla sorumludur [1]. X A.Ş.'nin özel hukuk sözleşmesinden kaynaklanan alacağı için limited şirketin ortağı (A)'nın şahsi malvarlığına başvurması hukuken imkânsızdır. Ortağın tek borcu taahhüt ettiği sermayeyi şirkete ödemektir; bu borç ifa edilmişse dışarıya karşı hiçbir şahsi sorumluluğu yoktur. Mahkemece ihtiyati haciz talebi pasif husumet ve maddi hukuk bağlamında reddedilmelidir.

Olay 2: Bir limited şirket, piyasa koşullarındaki dalgalanmalar nedeniyle vergi dairesine olan KDV ve kurumlar vergisi borçlarını tahakkuk ettirmesine rağmen ödeyememiştir. Vergi dairesi, şirket hesaplarında haczi kabil mal bulamayınca, şirkette %30 hisseye sahip ortak (B) ile %70 hisseye sahip ortak müdür (C)'ye ödeme emri göndermiş ve şahsi araçlarına haciz şerhi koymuştur. Hukuki analiz: Özel borçlarda geçerli olan TTK m. 602 hükmü, kamu borçları bağlamında 6183 sayılı Kanun m. 35 hükmüyle kırılmaktadır [15, 16]. Limited şirket ortakları, tahsil edilemeyen kamu borçlarından dolayı sermaye payları oranında şahsen sorumludurlar. Bu bağlamda, ortak (B) borcun %30'undan; kanuni temsilci ve ortak olan (C) ise müdür sıfatıyla mükerrer m. 35 gereği tamamından, ortak sıfatıyla %70'inden sorumlu tutulabilecektir. Vergi idaresinin işlemi bu özel düzenleme tahtında hukuka uygundur.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Tüzel kişilik perdesinin aralanması suretiyle TTK m. 602 kalkanının aşılmasını talep eden alacaklı, şirketin bir "paravan" olarak kullanıldığını, malvarlığının kötüniyetle kaçırıldığını ve organik bağı somut belgelerle ispatlamakla yükümlüdür (HMK m. 190).
• Zamanaşımı / Süreler: Alacaklıların şirkete karşı yöneltecekleri talepler, alacağın niteliğine göre TBK m. 146 vd. uyarınca olağan (10 yıl) veya özel (5 yıl, 2 yıl vb.) zamanaşımı sürelerine tâbidir. Ancak yöneticilerin/müdürlerin haksız eylemlerinden dolayı şirketin malvarlığı dışına çıkılıp yöneticilere başvurulacaksa TTK m. 560 uyarınca zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl ve her hâlde 5 yıllık özel zamanaşımı uygulanır [18, 19].
• Görevli/yetkili mahkeme: Şirket malvarlığından tahsil edilemeyen alacaklar için tüzel kişilik perdesinin aralanması veya ortaklığın sona ermesi gibi doğrudan şirketler hukukunu ilgilendiren davalar, şirket merkezinin bulunduğu yer Asliye Ticaret Mahkemesinde görülür (TTK m. 4, m. 5).
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada alacaklı vekillerinin, sırf tahsilatı hızlandırmak adına, organik bağ ve kötüniyet ispatlanmaksızın limited şirket ortaklarını doğrudan icra takibine dâhil etmeleri veya şahsi malvarlıklarına haciz istemeleri yaygın bir hatadır. Bu tür talepler şikayet üzerine İcra Hukuk Mahkemelerince iptal edilmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde sıkça tartışıldığı üzere, TTK m. 602'de ifade edilen sınırlı sorumluluk kalkanı, amme alacakları söz konusu olduğunda 6183 sayılı Kanun m. 35 ile adeta tamamen etkisiz bırakılmaktadır [15]. Şirketler hukuku otoriteleri (özellikle Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu ekolü), bir sermaye şirketi olan limited şirketlerde ortakların kamu borçları nedeniyle şahsi malvarlıklarıyla sorumlu tutulmasının, sermaye şirketlerinin ruhuna ve temel prensiplerine taban tabana zıt olduğunu haklı olarak ifade etmektedir. Anonim şirketlerde bulunmayan [17] bu istisnai ağır sorumluluğun limited şirket ortaklarına yüklenmesi, hukuki öngörülebilirliği zedelemekte ve yabancı/yerli yatırımcıları limited şirket modelinden uzaklaştırmaktadır. Şirket alacaklılarının devlet veya özel kişi olması durumuna göre şirket türünün varlık felsefesinin değişmesi hukuki istikrarla bağdaşmamaktadır. Gelecekte yapılacak reform çalışmalarında, limited şirketi "şahıs şirketi" görünümüne sokan bu çifte standartlı kamu hukuku uygulamasının, TTK m. 602 ruhuna uygun biçimde revize edilmesi elzemdir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.