TTK Madde 615

İşbu şerhte yer alan 6102 sayılı TTK m. 615 hükmünün mülga edilmeden önceki orijinal tasarımına, kurumun Alman/İsviçre hukukundaki dogmatik kökenine (Eigenkapitalersetzendes Darlehen) ve bu bağlamdaki bazı spesifik doktrin tartışmalarına ilişkin hukuki açıklamalar, incelenen kaynak metinlerin dışında kalan genel ticaret hukuku öğretisi temel alınarak sunulmuştur. Bu teorik altyapının bağımsız akademik doğrulama ile teyit edilmesi okuyucunun takdirindedir.

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) limited şirketlere ilişkin "Şirketin Organları" başlıklı Dördüncü Bölümünün hemen öncesinde yer alan ve genel kurul yetkilerinden evvelki sistematikte konumlandırılan 615. maddesi, "Özkaynakların yerini tutan ödünçler" başlığını taşımaktaydı [1]. Ancak bu madde, 6102 sayılı Kanun henüz 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe girmeden önce, 26 Haziran 2012 tarihli ve 6335 sayılı Kanun'un 43. maddesi ile mülga edilmiştir [1].

Maddenin ihdas edilmesindeki temel amaç, limited şirketlerde ortakların, şirketin finansal kriz içinde olduğu ve özkaynak (sermaye) artırımına ihtiyaç duyduğu dönemlerde, şirkete sermaye koymak yerine "ödünç (borç)" vermelerinin hukuki sonuçlarını düzenlemekti. Şirketler hukuku dogmatiğinde Eigenkapitalersetzendes Darlehen (özkaynak ikame eden ödünç) olarak bilinen bu kurum, ortakların verdikleri borcun iflasta veya tasfiyede üçüncü kişi alacaklılardan sonra, adeta bir özkaynak gibi muamele görmesini öngörmekteydi. Ne var ki, Türk ticaret hayatının henüz bu derecede katı bir sermaye koruma rejimine hazır olmadığı gerekçesiyle, kanun koyucu 6335 sayılı reform paketiyle bu maddeyi daha doğmadan hukuk sistemimizden çıkarmıştır. Buna rağmen, kurumun dogmatik altyapısı, şirketler hukuku uygulamasında örtülü sermaye ve muvazaa iddiaları bağlamında hala büyük önem taşımaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Özkaynakların Yerini Tutan Ödünç Kavramı

Özkaynakların yerini tutan ödünç, ekonomik olarak özkaynak niteliği taşıması gereken ancak hukuken ödünç (borç) sözleşmesi kisvesi altında şirkete tahsis edilen fonları ifade eder. Normal şartlarda, şirketin malvarlığı ve sermayesi eridiğinde ortaklardan beklenen dürüst ve basiretli davranış, ya sermaye artırımı yoluyla ya da ek ödeme yükümlülükleri aracılığıyla şirketi finanse etmeleridir [2, 3]. Ancak ortaklar, risk almamak ve şirketin iflası halinde sıradan bir alacaklı gibi iflas masasına katılabilmek için şirkete borç vermeyi tercih edebilirler. Mülga TTK m. 615 hükmü, işte bu kötüniyetli riskten kaçınma davranışını engelleyerek, bu tür ödünçleri iflas hukuku bakımından "sermaye" olarak nitelendirmeyi ve geri ödenmelerini en sona bırakmayı hedefliyordu.

2.2. Mülga (Yürürlükten Kaldırma) Durumu

Maddenin 6335 sayılı Kanun ile mülga edilmesi [1], kanun koyucunun sermayenin korunması ilkesinden ticari hayatın esnekliği lehine verdiği bir tavizdir. Bu mülga durumu, limited şirket ortaklarının şirketi finanse etmelerinin önündeki "ödüncün sermaye sayılarak iflasta sona bırakılması" riskini ortadan kaldırmıştır. Doktrinde bu durum, alacaklıların korunması ilkesi bakımından ciddi bir eksiklik olarak değerlendirilmekle beraber, ortakların şirketleri kriz anlarında fonlamaktan kaçınmalarını engellediği için pragmatik bir tercih olarak da savunulmaktadır.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 603 (Ek Ödeme Yükümlülüğü): Mülga 615. maddenin eksikliğinde limited şirketlerin finansal krizden kurtarılması için kullanılabilecek en temel yasal argüman ek ödeme yükümlülüğüdür. Kanun koyucu, bilânço açığı bulunan ve finansal yönden kötü duruma düşen limited ortaklıklara, ortakların yapacakları ek ödemelerle destek olmalarını amaçlamıştır [3, 4]. Ek ödeme yükümlülüğü, özkaynak ikame eden ödünçlerin aksine, şirket sözleşmesinde açıkça öngörülmüş şeffaf bir yeniden yapılandırma aracıdır [4].
• TTK m. 376 ve m. 633 (Sermaye Kaybı ve Borca Batıklık): Limited şirketlerde esas sermayenin kaybı veya borca batıklık hallerinde, anonim şirketlere ilişkin ilgili hükümler kıyas yoluyla uygulanır [5]. Şirketin borca batık durumda olduğu bir evrede, ortağın şirkete verdiği nakit desteğinin ödünç mü yoksa sermaye tamamlama fonu mu olduğu, mülga 615. madde olmamasına rağmen TTK m. 376 uygulaması ve Yargıtay içtihatları çerçevesinde değerlendirilmek zorundadır.
• Kurumlar Vergisi Kanunu m. 12 (Örtülü Sermaye): Vergi hukuku boyutuyla, ortakların şirkete verdikleri ve özkaynağın belirli bir katını aşan borçlar "örtülü sermaye" sayılmakta ve bu borçlar için hesaplanan faizler gider olarak kabul edilmemektedir. TTK m. 615 mülga edilse de, vergi hukuku kendi dinamikleri içerisinde özkaynak ikame eden ödünçleri cezalandırmaya devam etmektedir.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

TTK m. 615, kanunun yürürlüğe girmesinden önce mülga edildiği için [1], doğrudan bu maddeye dayalı bir Yargıtay içtihadı bulunmamaktadır. Ancak Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri (özellikle Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ve iflas davalarına bakan daireler), iflasın ertelenmesi, konkordato ve sıra cetveline itiraz davalarında ortakların alacak taleplerini dürüstlük kuralı (TMK m. 2) bağlamında incelemektedir.

Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre; şirketin hakim ortağının, şirketin fiilen borca batık olduğu ve sermaye enjeksiyonunun zaruri olduğu bir dönemde şirkete verdiği borçlar, diğer üçüncü kişi alacaklıların zararına olacak şekilde iflas masasından öncelikli olarak tahsil edilemez. Yüksek Mahkeme, TTK m. 615 hükmü mevzuattan çıkarılmış olsa dahi, tüzel kişilik perdesinin aralanması teorisi ve hakkın kötüye kullanılması yasağı çerçevesinde, sermaye niteliğindeki bu fonların basit bir ticari alacak gibi işlem görmesini sıklıkla reddetmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): X Limited Şirketi, son bilançosunda esas sermayesinin ve yasal yedek akçelerinin üçte ikisini kaybetmiş ve borca batıklık sınırına gelmiştir. Şirketin %80 payına sahip hakim ortağı Bay (A), şirketin piyasadaki ticari itibarını korumak için şirkete 1.000.000 TL tutarında bir nakit transferi yapmış ve bu tutarı "Ortaklara Borçlar" hesabına kaydettirmiştir. Altı ay sonra şirket iflas etmiştir. Bay (A), 1.000.000 TL'lik alacağı için iflas masasına başvurmuş ve üçüncü kişi alacaklılarla aynı sıraya girmeyi talep etmiştir. Hukuki analiz: Mülga TTK m. 615 yürürlükte olsaydı, bu alacak tereddütsüz olarak özkaynak ikamesi sayılacak ve tasfiye bakiyesinin dağıtımında en sona bırakılacaktı. Madde mülga olduğu için [1], iflas idaresi doğrudan kanuni bir norma dayanarak bu alacağı reddedemez. Ancak iflas idaresi veya diğer alacaklılar, TMK m. 2 (dürüstlük kuralı) ve muvazaa iddialarına dayanarak, verilen paranın aslında kanunen yerine getirilmesi gereken "sermayenin tamamlanması" (TTK m. 376) yükümlülüğünün ifası olduğunu ileri sürerek sıra cetveline itiraz davası açabilirler.

Olay 2 (kurmaca senaryo): Y Limited Şirketinin şirket sözleşmesinde TTK m. 603 çerçevesinde ortaklar için "ek ödeme yükümlülüğü" öngörülmemiştir [3, 4]. Şirket müdürü, finansal kriz nedeniyle ortaklardan şirkete borç vermelerini talep etmiştir. Ortak (B), şirkete 500.000 TL borç vermiş, bir yıl sonra şirket biraz toparlanınca borcun faiziyle iadesini talep etmiştir. Hukuki analiz: Ek ödeme yükümlülüklerinin iadesi TTK m. 605 uyarınca sıkı şartlara (serbestçe kullanılabilen yedek akçelerin varlığına) bağlanmıştır [6]. Ancak Ortak (B)'nin tahsis ettiği fon, mülga TTK m. 615 nedeniyle bir özkaynak gibi değerlendirilmeyeceğinden, hukuken geçerli bir karz (ödünç) akdi teşkil eder ve şirket bu borcu, sermayenin korunması ilkelerini ihlal etmemek kaydıyla genel hükümlere göre iade etmekle yükümlüdür.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Bir ortağın şirkete verdiği paranın gerçek bir ödünç mü yoksa örtülü sermaye mi (özkaynak ikamesi) olduğunun ispat yükü, bunun sermaye olduğunu iddia eden alacaklılara veya iflas idaresine aittir. İşlemin ticari defterlere nasıl kaydedildiği (331 Ortaklara Borçlar hesabı vb.) karine teşkil eder.
• Zamanaşımı / Süreler: Ortakların şirkete kullandırdığı nakit borçların iadesine ilişkin talepler, ticari ödünç sözleşmelerine ilişkin genel zamanaşımı sürelerine (kural olarak 10 yıl, TBK m. 146) tabidir.
• Görevli/yetkili mahkeme: Şirket ile ortak arasındaki ödünç ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda Asliye Ticaret Mahkemeleri görevlidir (TTK m. 4). İflas sıra cetveline itiraz davalarında ise İcra ve İflas Kanunu hükümleri uyarınca işlem yapılır.
• Yaygın uygulama hataları: Vergi hukuku uygulamasındaki "örtülü sermaye" kavramının, doğrudan ticaret hukuku uygulamasına aktarılarak ortağın her türlü alacağının iflasta kendiliğinden reddedileceğinin zannedilmesidir. Ticaret hukukunda mülga 615. madde sonrası bu yönde doğrudan bir kanuni emredici kural bulunmamaktadır.

7. Eleştirel Değerlendirme

TTK m. 615 hükmünün, kanun yürürlüğe dahi girmeden 6335 sayılı Kanun ile ilga edilmesi [1], Türk şirketler hukuku doktrininde (Poroy/Tekinalp/Çamoğlu ekolü başta olmak üzere) ciddi bir tartışma konusu olmuştur. Bir görüşe göre, bu hükmün iptali sermayenin korunması ilkesine ve alacaklıların himayesine indirilmiş ağır bir darbedir. Ortak, şirketin kârından sınırsız faydalanırken, zarar ve iflas riskini üçüncü kişi alacaklıların omuzlarına yüklemekte, şirkete risk sermayesi koymak yerine ödünç vererek şirket iflas ettiğinde dahi masadan pay almayı garantilemektedir.

Diğer görüş ise, Türkiye'deki KOBİ ölçeğindeki limited şirketlerin neredeyse tamamının ortaklarının kişisel malvarlıklarıyla finanse edildiğini, böylesi katı bir "özkaynak ikamesi" kuralının ticari hayatı kilitleyeceğini ve şirketlerin banka kredisi bulamadıkları dönemlerde ortaklarından da fon bulamamasına (ortakların yatırdıkları paranın batacağı korkusuyla fonlamadan kaçınmasına) yol açacağını savunmaktadır. Sonuç itibarıyla kanun koyucu, ticari pratikliği dogmatik mükemmelliğe tercih etmiş ve hükmü mülga etmiştir. Ancak bu sorunun yalnızca dürüstlük kuralı üzerinden çözülmeye çalışılması, iflas davalarında hukuki öngörülebilirliği azaltmıştır. Kanun koyucunun ileride, en azından "borca batıklık anında veya iflastan önceki son 1 yıl içinde" verilen borçların özkaynak sayılacağına dair, Alman Hukukundakine benzer daha esnek ve sınırları belirli bir norm ihdas etmesi yerinde olacaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.