TTK Madde 632

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) limited şirketlere ilişkin altıncı kısmının dördüncü bölümünde, şirketin yönetimi ve temsiline ilişkin hükümler arasında yer alan 632. madde, limited şirketin organları aracılığıyla işlenen haksız fiillerden doğan sorumluluğunu düzenlemektedir. İlgili hüküm şu şekildedir: "Şirketin yönetimi ve temsili ile yetkilendirilen kişinin, şirkete ilişkin görevlerini yerine getirmesi sırasında işlediği haksız fiilden şirket sorumludur" [1].

Hukuk sistemimizde tüzel kişilerin hak ve fiil ehliyetine sahip olduğu, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 48 ve m. 50 çerçevesinde güvence altına alınmıştır. TMK m. 50 uyarınca, tüzel kişinin iradesi organları aracılığıyla açıklanır ve organlar, hukuki işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokarlar [2]. Bu genel kuralın ticaret şirketleri özelindeki yansımalarından biri olan TTK m. 632, limited şirketlerde yönetim ve temsil yetkisine sahip kişilerin (müdürlerin), şirkete ait işleri yürütürken üçüncü kişilere veya kurumlara verecekleri zararlardan dolayı limited şirketin doğrudan doğruya asli ve birinci derecede sorumlu olacağını hüküm altına almaktadır.

Bu sorumluluk, bir "adam çalıştıranın sorumluluğu" (TBK m. 66) veya başkasının fiilinden doğan bir sorumluluk türü değildir. Aksine, organın fiilinin bizzat tüzel kişinin fiili sayılması ilkesine dayanan doğrudan bir sorumluluktur [2]. Dolayısıyla şirket tüzel kişiliği, organ sıfatını haiz bu kişilerin haksız fiillerinden dolayı, tıpkı eylemi bizzat kendisi gerçekleştirmişçesine doğrudan sorumlu tutulmaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. "Şirketin Yönetimi ve Temsili ile Yetkilendirilen Kişi" (Organ Sıfatı)

Madde metninde zikredilen "yönetimi ve temsili ile yetkilendirilen kişi", limited şirket özelinde "müdür" veya "müdürler kurulu" üyeleridir. TTK m. 623 uyarınca limited şirketlerde şirketin yönetimi ve temsili şirket sözleşmesi ile belirlenen, müdür sıfatını taşıyan bir veya birden fazla ortağa ya da tüm ortaklara yahut üçüncü kişilere verilebilir [3]. Tüzel kişi bir müdür atanmışsa, bu tüzel kişinin kendi adına belirlediği gerçek kişi de bu kapsamdadır [3]. Hükmün uygulama alanı bulabilmesi için, haksız fiili işleyen gerçek veya tüzel kişinin limited şirkette yasal organ (yönetici/müdür) sıfatını taşıması mutlak bir zorunluluktur. Organ sıfatını haiz olmayan alt düzey çalışanların haksız fiillerinde TTK m. 632 değil, Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) adam çalıştıranın sorumluluğuna ilişkin 66. maddesi devreye girer.

2.2. "Şirkete İlişkin Görevlerin Yerine Getirilmesi Sırasında" (Görev ve İlliyet Bağı)

Yöneticinin her haksız fiili şirketi bağlamaz. TTK m. 632'nin tüzel kişiyi sorumlu tutabilmesi için haksız fiilin, "şirkete ilişkin görevlerin yerine getirilmesi sırasında", yani görevle fonksiyonel bir bağlantı (illiyet) içinde işlenmiş olması şarttır [1]. Yöneticinin, şirketin işletme konusu ve amacı ile veya kendisine tevdi edilen kurumsal görevlerle hiçbir organik bağı bulunmayan, tamamen şahsi hayatına ilişkin ve kendi özel alanında işlediği haksız fiillerden dolayı limited şirketin sorumluluğuna gidilemez. Yargıtay ve doktrin, bu husustaki bağın takdirinde zaman ve mekân birliğinden ziyade, "işin ifası ile fiil arasındaki içsel ve fonksiyonel" bağın varlığını aramaktadır.

2.3. Haksız Fiilin Unsurları ve Kusur

Yönetici konumundaki kişinin fiilinin bir haksız fiil teşkil edebilmesi için Türk Borçlar Kanunu m. 49 ve devamındaki şartların gerçekleşmesi aranır. Bunlar; fiil, hukuka aykırılık, zarar, kusur (kast veya ihmal) ve uygun nedensellik (illiyet) bağıdır [4], [5], [6], [7]. Hukuka aykırı eylem sonucu oluşan zarar ile fiil arasında uygun nedensellik bağı bulunması zorunludur [7]. Yöneticinin şahsında gerçekleşen kusur (kast veya ağır/hafif ihmal), organ teorisi gereği doğrudan şirketin kusuru olarak değerlendirilir.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 50 ve TTK m. 125: Ticaret şirketleri tüzel kişiliği haiz olup TMK m. 48 çerçevesinde haklardan yararlanır ve borç altına girerler [8]. TMK m. 50 uyarınca tüzel kişinin organları, hukuki işlemleri ve haksız fiilleriyle tüzel kişiyi bağlar [2]. TTK m. 632, bu Medeni Hukuk kuralının limited şirketler hukuku zeminindeki özel bir tezahürüdür.
• TTK m. 371/5 (Anonim Şirketlerle Karşılaştırma): Anonim şirketlerde yönetim kurulunun haksız fiillerinden şirketin sorumluluğunu düzenleyen TTK m. 371/5 hükmü, "Şirketin rücu hakkı saklıdır" ibaresini açıkça barındırmaktadır [9]. Oysa TTK m. 632 lafzında bu yönde sarih bir rücu ifadesi yer almamaktadır [1]. Ancak, borçlar hukuku genel ilkeleri (TBK m. 73) ve yöneticilerin sorumluluğunu düzenleyen TTK m. 553 uyarınca [10], limited şirketin, zararı tazmin ettikten sonra kusurlu yöneticiye rücu etme hakkının bulunduğu izahtan varestedir.
• TBK m. 66 (Adam Çalıştıranın Sorumluluğu): Sıradan bir işçinin veya çalışanın eyleminde adam çalıştıran sıfatıyla limited şirketin sorumluluğu (TBK m. 66) doğarken; yetkili müdürün fiilinde şirket, kendi eylemi gibi doğrudan (TTK m. 632) sorumlu olur. TBK m. 66'da öngörülen kurtuluş kanıtı (özen yükümlülüğünün yerine getirildiğinin ispatı), TTK m. 632 bağlamında şirket tarafından ileri sürülemez. Çünkü organın fiili tüzel kişinin fiilidir; tüzel kişi kendi kendisine özen göstermekten bahsedemez.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında, temsilcilerin (organların) şirket adına ifa ettikleri görevler sırasında sebep oldukları haksız fiiller neticesinde şirket ile yöneticinin, zarar görene karşı müteselsil sorumluluk (birlikte sorumluluk) altında olduğu yerleşik bir ilkedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ticaret daireleri, şirket organının işlediği haksız fiilin, "görevin ifasıyla fonksiyonel bir bütünlük" teşkil ettiği her durumda, tüzel kişiliğin sorumluluğuna hükmetmektedir.

Özellikle haksız rekabet, marka ihlalleri, şirkete ait araçların kullanımı sırasında meydana gelen ölümlü/yaralanmalı trafik kazaları ve ticari dolandırıcılık vakalarında; eylemin sadece gerçek kişi yönetici üzerinde kalmayacağı, limited şirketin tüzel kişiliği ile birlikte TBK haksız fiil prensipleri ışığında tüm malvarlığıyla sorumlu olacağı açıkça ifade edilmektedir. Yargıtay, yöneticinin yetkiyi kötüye kullanmış olmasının (örneğin şirketi temsilen haksız kazanç sağlamasının), bu işlemin görev sırasında ve görev dolayısıyla yapıldığı gerçeğini değiştirmeyeceğini ve iyi niyetli üçüncü kişilerin zararından şirketin kaçınamayacağını vurgulamaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Bir limited şirketin müdürü sıfatını haiz A, şirkete ait tescilli bir malı teslim etmek üzere ticari bir toplantıya giderken, şirkete tahsis edilmiş aracı ağır kusuruyla (kırmızı ışıkta geçerek) kullanarak bir yayaya çarpmış ve yayanın yaralanmasına neden olmuştur. Hukuki analiz: Müdür A’nın bu eylemi, her ne kadar trafik kurallarının kişisel ihlali olsa da, şirkete ilişkin taşıma/toplantı görevinin ifası sırasında gerçekleşmiştir. Bu durum, TTK m. 632 uyarınca fonksiyonel bağı tesis eder. Yaya, uğradığı maddi ve manevi zararların tazmini için yalnızca A'ya değil, doğrudan doğruya limited şirkete karşı da haksız fiil davası açabilir. Şirket zararı ödedikten sonra, kusurlu müdür A'ya TTK m. 553 ve TBK rücu kuralları gereği dönecektir.

Olay 2: (X) Limited Şirketi'nin tek müdürü olan (B), sektördeki rakip konumunda olan (Y) Anonim Şirketi'nin ürünleri hakkında gerçeğe aykırı ve kötüleyici beyanları, (X) Limited Şirketi'nin kurumsal sosyal medya hesaplarından ve bültenlerinden yayınlamış; rakip firmanın ticari itibarını zedeleyerek pazar payını şirketi lehine artırmıştır. Hukuki analiz: Müdür (B)’nin bu eylemi, doğrudan doğruya şirketin ticari faaliyeti çerçevesinde ve şirket menfaatine işlenmiş bir "haksız rekabet" (TTK m. 54 vd.) fiilidir. Eylem kasten yapılmış bir haksız fiil olup, organ sıfatını taşıyan (B) tarafından ifa edildiği için TTK m. 632 bağlamında (X) Limited Şirketi bu zarardan doğrudan ve müteselsilen sorumludur. (Y) Anonim Şirketi, maddi/manevi tazminat ile haksız rekabetin men'i davalarını (X) Limited Şirketi tüzel kişiliğine yöneltebilir.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Davacı olan zarar gören üçüncü kişi; müdürün fiilini, bu fiilin haksız fiil niteliği taşıdığını, oluşan zararı, organın kusurunu ve bu fiilin şirkete ilişkin görevlerin ifası esnasında işlendiğini ispatla mükelleftir (TBK m. 50, TTK m. 632) [5], [6].
• Zamanaşımı / Süreler: Haksız fiillerden doğan tazminat taleplerinde Türk Borçlar Kanunu m. 72'de yer alan zamanaşımı süreleri (zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenildiği tarihten başlayarak 2 yıl ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak 10 yıl) uygulanacaktır. Şirketin yöneticiye rücu davası bakımından ise yöneticilerin sorumluluğunu düzenleyen TTK m. 560 kapsamındaki süreler (2 ve 5 yıl) dikkate alınır [11], [12].
• Görevli/yetkili mahkeme: Haksız fiilden doğan uyuşmazlığın, her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili bir haksız rekabet veya ticari nitelikli haksız fiil olması durumunda görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi'dir [13], [14]. Taraflardan birinin tüketici veya sıradan bir 3. kişi olduğu adi haksız fiil (örn. trafik kazası) vakalarında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi olacaktır. Yetkili mahkeme genel hükümlere göre haksız fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer veya davalı şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.
• Yaygın uygulama hataları: Yargılamalarda davacı vekillerinin TTK m. 632'ye dayanarak organ sorumluluğu tesis etmek yerine, yanılgı ile TBK m. 66 (adam çalıştıranın sorumluluğu) hükmüne dayandığı görülmektedir. Bu usuli hata, şirkete "gerekli özeni gösterdiğini (kurtuluş kanıtını)" ileri sürerek sorumluluktan kurtulma argümanı sunma şansı tanır. Oysa organ haksız fiilinde kusursuzluk (kurtuluş) kanıtı getirilemez.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde, TTK m. 632 hükmü incelenirken lafzi açıdan bir eksikliğe sıkça işaret edilmektedir. Anonim şirketlere ilişkin TTK m. 371/5 fıkrasında "Temsile veya yönetime yetkili olanların, görevlerini yaptıkları sırada işledikleri haksız fiillerden şirket sorumludur. Şirketin rücû hakkı saklıdır" [9] denilerek rücu kurumu kanun metninde açıkça belirtilmiştir. Ancak limited şirketleri düzenleyen TTK m. 632 hükmünde bu ifadeye bilhassa yer verilmemiştir [1].

Bu eksiklik, limited şirket yöneticilerine rücu edilemeyeceği şeklinde dar bir yoruma yol açmamalıdır. TTK m. 553 uyarınca şirkete zarar veren müdürlerin kusur temelli sorumluluğunun açıkça benimsenmiş olması [10] ve TBK’nın teselsül ilişkisindeki iç rücu prensipleri uyarınca bu rücu mekanizması tabiatıyla işletilecektir. Bununla beraber, kanun koyucunun sermaye şirketlerine ilişkin yeknesaklığı sağlamak adına sonraki reform süreçlerinde TTK m. 632 hükmüne "Şirketin rücu hakkı saklıdır" ibaresini eklemesi, normatif bütünlük ve kanun tekniği açısından yerinde bir adım olacaktır.

Ayrıca, "görevin ifası sırasında" kavramının sınırları güncel ticari ilişkilerde ve özellikle dijital ortamlardaki faaliyetlerde (örneğin sosyal medyada yöneticinin şahsi hesabından ancak şirket uzantısıyla yaptığı beyanlarda) belirsizleşebilmektedir. İlliyet bağının sınırlarının sınırlarının yargı içtihatlarıyla daraltılıp genişletilmesi yerine, çağdaş şirketler hukuku doktrini ışığında objektif ve öngörülebilir kriterlerin Yargıtay İçtihadı Birleştirme kararları ile netleştirilmesi bir ihtiyaç olarak belirmektedir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.