TTK Madde 101

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) Birinci Kitabı'nın (Ticari İşletme), Altıncı Kısmı'nda "Cari Hesap" başlığı altında yer alan 101. madde, cari hesap sözleşmelerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda uygulanacak zamanaşımı süresini ve bu sürenin başlangıç anını düzenlemektedir.

Cari hesap ilişkisi, tarafların karşılıklı olarak alacaklarını tek tek istemekten vazgeçip, bu kalemleri bir hesaba geçirerek hesap kesim tarihlerinde oluşacak bakiyeyi talep etme esasına dayanır [3]. Bu nev'i bir hukuki ilişkinin doğası, hesap kalemlerinin bağımsızlıklarını yitirerek bütünün (bakiyenin) bir parçası haline gelmesidir. TTK m. 101, bu bütünleşik yapının tasfiyesi, bakiyenin talep edilebilirliği ve hesaba ilişkin her türlü hukuki sakatlığın (hata, haksız kayıt, mükerrer yazım vb.) ileri sürülebilmesi için beş yıllık özel bir zamanaşımı süresi öngörmüştür [1, 2]. Türk Borçlar Kanunu'ndaki on yıllık genel zamanaşımı kuralından ayrılarak ticari hayatta hukuki güvenliğin ve tasfiyenin ivedilikle sağlanması amacıyla ticari işlerin gerektirdiği sürat ilkesine uygun bir süre tayin edilmiştir. Eski TTK dönemindeki cari hesabı düzenleyen hükümlerde ilkesel bir değişikliğe gereksinim duyulmamış, bu hükümler 6102 sayılı TTK'da da muhafaza edilmiştir [4].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Cari Hesap Sözleşmesinin Sona Ermesi

Zamanaşımı süresinin başlangıç anı, "cari hesap sözleşmesinin sona ermesi" olarak belirlenmiştir [2]. Cari hesap ilişkisi devam ettiği müddetçe, hesaba geçirilen kalemler bağımsız birer alacak davasına konu edilemeyeceği için, zamanaşımı süresinin münferit alacakların doğum tarihinden itibaren başlatılması eşyanın tabiatına aykırıdır. Bu nedenle kanun koyucu, zamanaşımı süresinin ancak sözleşme ilişkisinin tamamen bitmesi, feshedilmesi veya sürenin dolması gibi hallerle sona ermesinden itibaren işlemeye başlayacağını amir hüküm olarak düzenlemiştir.

2.2. Davaların Kapsamı ve Konusu

Madde lafzında, beş yıllık zamanaşımı süresine tabi olacak dava türleri tahdidi olmamakla birlikte şu şekilde sayılmıştır [1, 2]:

• Tasfiyeye ilişkin davalar: Sözleşme bittikten sonra hesabın nihai olarak kesilmesi ve neticelenmesine yönelik talepler.
• Bakiye (Artan tutar) alacağı davaları: Taraflarca mutabık kalınan veya daha önce bir mahkeme ilamıyla saptanmış lehe bakiyenin tahsili davası.
• Faiz alacakları: Cari hesaba işletilen anapara ve temerrüt faizlerinden doğan uyuşmazlıklar.
• Hesap hata ve yanılmaları: Maddi hesaplama yanlışlıklarının (toplama, çıkarma hatası vb.) düzeltilmesine yönelik talepler.
• Haksız veya mükerrer kayıtlar: Gerçekte var olmayan bir borcun hesaba yazılması, cari hesap dışında tutulması gereken (örneğin takasa kabil olmayan) bir kalemin dâhil edilmesi veya aynı kalemin birden fazla kez yazılması hallerinin düzeltilmesi.

2.3. Beş Yıllık Süre

Zamanaşımı süresi, Türk Borçlar Kanunu m. 147'de yer alan beş yıllık özel zamanaşımı süreleriyle paralellik arz edecek şekilde, ticari işin doğasına uygun olarak beş yıl olarak tespit edilmiştir [2]. Bu süre bir hak düşürücü süre değil, def'i niteliği taşıyan bir zamanaşımı süresidir.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 89 ve devamı: Cari hesabın tanımı ve şekline ilişkin temel düzenleme TTK m. 89'da yer alır. Cari hesap ilişkisinin yazılı olarak kurulması şarttır; yazılı kurulmadıkça hukuki açıdan TTK anlamında bir cari hesap ilişkisinden bahsedilemez, salt muhasebesel bir "açık hesap" kaydı niteliğinde kalır [4]. TTK m. 101'in uygulanabilmesi için TTK m. 89 uyarınca usulüne uygun kurulmuş bir cari hesap ilişkisi bulunmalıdır.
• TBK m. 134 ve m. 143/2: Türk Borçlar Kanunu'nda ayrı bir cari hesap sözleşmesi düzenlenmemiştir, ancak TBK'daki takas ve borcun sona ermesine ilişkin hükümler, TTK'daki cari hesap düzenlemelerini tamamlayıcı niteliktedir [5].
• İİK m. 68/b ve m. 150/ı: Cari hesap bakiyesinin kesinleşmesi durumunda icra takibine konu edilebilmesi, itirazın kesin olarak kaldırılmasını sağlayan belgeler kapsamında İcra ve İflas Kanunu bağlamında da TTK m. 101 ile ilintilidir [5].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında cari hesap sözleşmelerine ilişkin uyuşmazlıklarda öncelikle TTK m. 89 uyarınca "yazılı bir cari hesap sözleşmesinin" bulunup bulunmadığı araştırılır. Şayet yazılı bir sözleşme yoksa, taraflar arasındaki ilişki Yargıtay uygulamasında "açık hesap" (cari açık hesap) olarak nitelendirilir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre; şayet ortada usulüne uygun ve yazılı bir cari hesap sözleşmesi var ise, TTK m. 101 uyarınca uygulanacak zamanaşımı süresi kesinlikle 5 yıldır ve bu süre münferit fatura veya teslim tarihlerinden değil, cari hesap sözleşmesinin hukuken sona erdiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Yargıtay, hesap içerisinde yer alan kalemlere (fatura, dekont vb.) karşı yapılacak hata, hile, mükerrer kayıt iddialarının da sözleşme sona erdikten sonraki bu 5 yıllık süre içinde ileri sürülmesi gerektiğini, bu süre geçtikten sonra hesaptaki kayıtların düzeltilmesinin talep edilemeyeceğini istikrarla vurgulamaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: A A.Ş. ile B Ltd. Şti. arasında 01.01.2018 tarihinde üç yıl süreli yazılı bir cari hesap sözleşmesi akdedilmiştir. Sözleşme 01.01.2021 tarihinde süresinin dolmasıyla sona ermiştir. Hesap süresi içinde, 15.06.2019 tarihinde B Ltd. Şti. tarafından A A.Ş.'ye kesilen bir fatura, hesaba yanlışlıkla iki kez kaydedilmiştir (mükerrer kayıt). A A.Ş., durumu sözleşme bittikten sonra, 10.02.2025 tarihinde fark ederek kayıtların düzeltilmesi ve mükerrer tahsil edilen tutarın iadesi talebiyle dava açmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 101 uyarınca mükerrer kayıtlara ilişkin davalar, cari hesap sözleşmesinin sona ermesinden itibaren beş yıllık zamanaşımına tabidir. Sözleşme 01.01.2021 tarihinde sona ermiş olup, beş yıllık süre 01.01.2026'da dolacaktır. Davacı A A.Ş.'nin 10.02.2025 tarihinde açtığı dava süresindedir ve zamanaşımı def'i dinlenmeyecektir. Sürenin başlangıcı, faturanın düzenlendiği veya hesaba kaydedildiği 2019 yılı değil, sözleşmenin bittiği 2021 yılıdır.

Olay 2: Taraflar arasında sözlü bir ticari alışveriş ilişkisi ("açık hesap") bulunmakta olup, satıcı firma, alıcıya 2015 yılında teslim ettiği malların bedelinin ödenmediği gerekçesiyle 2022 yılında dava açmıştır. Davacı, TTK m. 101'deki cari hesaba ilişkin zamanaşımının henüz başlamadığını, zira ilişkinin fiilen yeni bittiğini iddia etmiştir. Hukuki analiz: Doktrin ve Yargıtay içtihatlarına göre (Alper Keskin'in analizlerinde vurgulandığı üzere), TTK m. 89 uyarınca yazılı şekilde kurulmuş bir cari hesap sözleşmesi yoksa, TTK m. 101'de düzenlenen özel beş yıllık zamanaşımı ve başlangıç kuralları uygulanamaz [4]. İlişki cari hesap değil, basit açık hesap ilişkisi olduğundan genel hükümler (TBK m. 146 vd.) uyarınca münferit alacakların kendi zamanaşımı süreleri nazara alınır.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Bir alacağın veya kalemin cari hesap dışında tutulması gerektiğini veya hesaba mükerrer/haksız geçirildiğini iddia eden taraf, bu iddiasını ispatla mükelleftir. Cari hesap ilişkisinin varlığı mutlaka yazılı sözleşme ile ispatlanmalıdır [4].
• Zamanaşımı / Süreler: Net 5 yıldır. Sürenin başlangıcı münferit fatura/ödeme tarihi değil, sözleşmenin sona erdiği tarihtir [1, 2].
• Görevli/yetkili mahkeme: Cari hesap sözleşmesinden kaynaklanan uyuşmazlıklar mutlak ticari dava niteliğindedir (TTK m. 4/1-a) ve asliye ticaret mahkemelerinin görev alanına girer [6].
• Yaygın uygulama hataları: Yazılı şekil şartı eksik olan basit ticari "açık hesap" kayıtlarının, TTK anlamında "cari hesap" zannedilerek TTK m. 101'deki beş yıllık sürenin ve başlangıç anının bu uyuşmazlıklarda hatalı şekilde tatbik edilmeye çalışılması uygulamadaki en sık rastlanan usul ve esas hatalarındandır [4].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde cari hesaba ilişkin hükümlerin Eski TTK'dan (m. 87-99) Yeni TTK'ya (m. 89-101) aktarılırken dilinin sadeleştirilmesi dışında önemli bir maddi değişikliğe tabi tutulmaması, genel olarak isabetli bulunmuştur [4]. Kurumun ticari hayattaki işleyişi oldukça yerleşiktir.

Bununla birlikte eleştirilen husus, TTK m. 101'deki sayımın ("tasfiye, artan tutar, hata-yanılma, mükerrer kayıt...") fazlasıyla kazuistik (olaycı) bir yaklaşımla kaleme alınmış olmasıdır. Bunun yerine, "Cari hesap sözleşmesinden veya hesabın tutulmasından kaynaklanan her türlü talep ve dava" şeklinde kapsayıcı ve genel bir ibarenin kullanılması, kanun yapma tekniği açısından daha modern bir yaklaşım olabilirdi. Ayrıca, TBK ve TTK'daki zamanaşımına ilişkin sürelerin uyumlaştırılması bağlamında ticari hayatta belgelerin saklanma süresi (TTK m. 82 uyarınca 10 yıl) [7] ile cari hesabın tasfiyesinden doğan davalar için öngörülen (5 yıllık) sürenin tacirler nezdinde doğurduğu ispat pratikleri, yargılamalarda ticari defterlerin delil gücü (TTK m. 83, HMK m. 222) açısından dikkatli bir şekilde ele alınmalıdır. Zira 5 yıllık dava zamanaşımına rağmen defter saklama yükümlülüğünün 10 yıl olması [7], ispat hukuku bakımından taraflara güvence sağlayan tutarlı bir denge yaratmıştır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.