Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 114

← Ticari İşletme Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

2. Ücrete hak kazanma zamanı

Madde 114 - (1) Acente, kurulan işlem yerine getirildiği anda ve ölçüde ücrete hak kazanır . Taraflar bu kuralı acentelik sözleşmesiyle değiştirebilir; ancak müvekkil işlemi yerine getirince, acente, izleyen ayın son günü istenebilecek uygun bir avansa hak kazanır. Her hâlde acente, üçüncü kişi kurulan işlemi yerine getirdiği anda ve ölçüde ücre te hak kazanır. (2) Üçüncü kişinin işlemi yerine getirmeyeceği kesinleşirse, acentenin ücret hakkı düşer; ödenmiş tutarlar geri verilir. (3) Aracılık edilen sözleşmeyi müvekkilin kısmen veya tamamen yahut öngörüldüğü şekliyle yerine getirmeyeceği kesinleş se bile, acente ücret isteyebilir. Müvekkile yüklenemeyen sebeplerle sözleşmenin yerine getirilemediği hâlde ve ölçüde acentenin ücret hakkı düşer.

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Birinci Kitap, Yedinci Kısım çatısı altında (m. 102 vd.) acentelik kurumu düzenlenmiştir. Acentelik, ticari hayatta üretici veya tacirin mallarını ve hizmetlerini geniş kitlelere ulaştırmasını sağlayan, hukuki ve ekonomik bağımsızlığa sahip bir tacir yardımcılığı müessesesidir [1, 2]. Acentenin yüklendiği "aracılık etme" veya "sözleşme akdetme" şeklindeki asli edim yükümlülüğünün [3] hukuki ve ekonomik karşılığı ise müvekkilinden talep edeceği ücrettir [4].

TTK m. 113, acentenin hangi işlemlerden dolayı ücrete hak kazanacağını (ücrete hak kazandıran işlemler) belirlerken [5-7]; inceleme konumuz olan TTK m. 114, bu hakkın hangi anda ve ne ölçüde muacceliyet veya kazanım aşamasına geleceğini tayin etmektedir [8, 9]. Kanun koyucu, TTK m. 114 ile acentenin ücret hakkının doğumu ile işlemin ifası arasında doğrudan bir illiyet bağı kurmuştur. Kural olarak acente, sadece sözleşmenin kurulmasına aracılık etmekle veya sözleşmeyi akdetmekle ücrete hak kazanamaz; kurulan işlemin taraflarca ifa edilmesi (yerine getirilmesi) gerekir [8, 9]. Bu yönüyle acentelik sözleşmesi, basit bir simsarlık ilişkisinden ayrılmakta ve ekonomik sonucun elde edilmesine odaklanmaktadır [8].

Kanun koyucu, bu maddedeki düzenlemelerle zayıf konumda olan acenteyi müvekkile karşı korumayı hedeflemiş, sözleşme özgürlüğüne belirli emredici sınırlar getirerek acentenin ücret hakkını teminat altına almıştır [9, 10].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. İşlemin Yerine Getirildiği Anda ve Ölçüde Ücrete Hak Kazanma (m. 114/1, 1. Cümle)

Maddenin birinci fıkrasının ilk cümlesi, acentenin ücret hakkının temel kuralını koymaktadır: "Acente, kurulan işlem yerine getirildiği anda ve ölçüde ücrete hak kazanır." [9]. Bu kural uyarınca, ücretin doğumu sözleşmenin kurulması anına değil, ifa anına bağlanmıştır. "Ölçüde" ifadesi ise kısmi ifa durumlarında acentenin ifa edilen kısımla orantılı olarak ücrete hak kazanacağını göstermektedir [9]. Özellikle sigorta acenteliği gibi sürekli borç ilişkisi doğuran alanlarda, poliçenin tanziminden ziyade primin tahsili ve sözleşmeden ekonomik sonucun elde edilmesi prensibi ücret hakkının temelini oluşturur [8].

2.2. Sözleşme Özgürlüğü ve Emredici Sınırlar (Avans Hakkı) (m. 114/1, 2. ve 3. Cümleler)

Maddenin devamında, tarafların bu kuralı acentelik sözleşmesi ile değiştirebilecekleri ifade edilerek emredici olmayan (yedek) bir düzenleme yapıldığı vurgulanmıştır [9]. Ancak bu serbestinin sınırları derhal çizilmiştir: Taraflar ifadan önce veya sonra ödeme kararlaştırabilirler; fakat müvekkil işlemi yerine getirdiği takdirde, acente izleyen ayın son günü uygun bir "avansa" hak kazanır [9]. Dahası, “Her hâlde acente, üçüncü kişi kurulan işlemi yerine getirdiği anda ve ölçüde ücrete hak kazanır” denilerek [9], üçüncü kişinin borcunu ifa etmesi halinde acentenin ücret hakkının sözleşmeyle dahi ortadan kaldırılamayacağı, geciktirilemeyeceği veya şarta bağlanamayacağı kesin (emredici) bir dille kurala bağlanmıştır.

2.3. Üçüncü Kişinin İfadan Kaçınması (m. 114/2)

İkinci fıkra, ifanın gerçekleşmemesi halindeki risk dağılımını düzenler: “Üçüncü kişinin işlemi yerine getirmeyeceği kesinleşirse, acentenin ücret hakkı düşer; ödenmiş tutarlar geri verilir.” [10]. Acentenin ücret alacağı, ekonomik başarıya endekslenmiştir. Üçüncü kişi ifa etmezse, acente bu işlemden dolayı müvekkiline bir ekonomik değer kazandırmamış olacağından ücret talep edemez [10]. Ancak bu durumun "kesinleşmesi" şarttır; örneğin iflas, acz vesikası alınması veya kesin bir ifa imkânsızlığı halleri bu kapsamdadır.

2.4. Müvekkilin İfadan Kaçınması veya Kusuru (m. 114/3)

Maddenin üçüncü fıkrası, müvekkilin kendi eylemiyle acentenin ücret hakkını zedelemesini engellemek üzere ihdas edilmiştir: “Aracılık edilen sözleşmeyi müvekkilin kısmen veya tamamen yahut öngörüldüğü şekliyle yerine getirmeyeceği kesinleşse bile, acente ücret isteyebilir.” [10]. Yani, müvekkilin kendi keyfi kararı, üretim hatası, stok yetersizliği gibi sebeplerle ifadan kaçınması, acentenin kazanılmış hakkını etkilemez. Ancak aynı fıkranın son cümlesi bir istisna getirir: “Müvekkile yüklenemeyen sebeplerle sözleşmenin yerine getirilemediği hâlde ve ölçüde acentenin ücret hakkı düşer.” [10]. Objektif imkânsızlık veya mücbir sebep (deprem, yasal ithalat yasakları vb.) hallerinde her iki taraf da ekonomik amaca ulaşamayacağından, hakkaniyet gereği acentenin ücret hakkı düşmektedir.

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 113 (Ücrete Hak Kazandıran İşlemler): TTK m. 114'ün uygulanabilmesi için öncelikle TTK m. 113 kapsamında acentenin o işlemden bir ücret (komisyon) alacağının doğmuş olması gerekir. Acentenin bizzat aracılık ettiği veya müşteri çevresinden gelen işlemler m. 113 kapsamında tespit edilir [5-7], m. 114 ise bunun tahsil edilebilir (muaccel) hale geldiği anı gösterir.
  • TTK m. 116 (Ücretin Ödeme Zamanı): M. 114'te kazanılan hak, m. 116 uyarınca “doğumu tarihinden itibaren en geç üç ay içinde ve her hâlde sözleşmenin sona erdiği tarihte ödenmesi gerekir.” [11]. Bu hükümler zayıf konumdaki acenteyi ekonomik olarak destekleme sistematiğinin tamamlayıcı parçalarıdır.
  • TTK m. 122 (Denkleştirme İstemi): Acentelik ilişkisi sona erdiğinde talep edilebilecek denkleştirme tazminatı (portföy tazminatı), acentenin geçmişte hak kazandığı komisyonların (ücretlerin) son beş yıllık ortalamasına göre hesaplanır [12, 13]. Dolayısıyla m. 114'e göre ücrete hak kazanılmış işlemler, gelecekteki denkleştirme isteminin de matematiksel zeminini oluşturur [13].
  • TBK m. 520 vd. (Simsarlık) ve TBK m. 532 vd. (Komisyon): TTK m. 102/2 gereği, acentelik hükümlerinde boşluk olan hallerde, aracılık eden acenteler için TBK'nın simsarlık, sözleşme yapan acenteler için ise komisyon sözleşmesi hükümleri uygulanır [14]. Simsarlığın kural olarak sözleşmenin kurulmasıyla ücrete hak kazandırmasının aksine, acentelikte ifanın aranması (m. 114) önemli bir sistematik farklılıktır.
  • TBK m. 147/5 (Zamanaşımı): Acentelik sözleşmesinden doğan, m. 114 kapsamındaki ücret alacakları için zamanaşımı süresi beş yıldır [15].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin (özellikle mülga 11. HD ile görev değişikliği sonrası kurulların) acentelik hukukuna ilişkin yerleşik içtihatlarında, acentenin ücret hakkının doğumu için "ekonomik sonucun elde edilmesi" prensibi titizlikle aranmaktadır. Yargıtay kararlarında vurgulanan temel ilke şudur: Acente bağımsız bir tacir yardımcısıdır ve kar/zarar riski kural olarak kendisine aittir [2, 16, 17]. Bu çerçevede, Yargıtay, taraflar arasında akdedilen bir sözleşme uyarınca üçüncü kişinin edimini yerine getirmemesi durumunda acentenin komisyona hak kazanamayacağını kabul etmektedir. Üçüncü kişinin iflası veya aczi halinde acentenin komisyon hakkı düşeceği gibi, tahsil edilmiş avanslar varsa bunların iadesi gerekir [9, 10].

Ancak Yargıtay, müvekkil şirketin dürüstlük kuralına (TMK m. 2) aykırı olarak sözleşmenin ifasını engellemesi halinde TTK m. 114/3 hükmünü (eski TTK m. 129 vd. karşılığı) dar yorumlamayarak acenteyi korumaktadır. Müvekkilin, sadece acenteye komisyon ödememek amacıyla müşteriye malları teslim etmekten kaçındığı yahut sözleşmeyi keyfi olarak feshettiği durumlarda, Yargıtay, işlemi acentenin ifa edilmiş gibi kabul etmesi ve ücrete hak kazandığı yönünde kararlar tesis etmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): İstanbul'da beyaz eşya üretimi yapan (A) A.Ş. ile İzmir bölgesinde acentelik faaliyetini yürüten (B) Ltd. Şti. arasında bir acentelik sözleşmesi akdedilmiştir. (B), bölgedeki bir inşaat firmasına yüklü miktarda ankastre ürün satışı gerçekleştirmiştir. Ancak (A) A.Ş., hammadde tedarikinde zorlandığı ve ürünlerin maliyetinin arttığı gerekçesiyle, sözleşmeye uygun ürünleri üretip inşaat firmasına teslim etmekten kaçınmış ve sözleşmeyi ifa etmemiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 114/3 uyarınca, aracılık edilen sözleşmenin müvekkil (A) tarafından yerine getirilmeyeceği kesinleşmiştir. Hammadde fiyatlarının artması veya tedarik zinciri sorunları, kural olarak müvekkile yüklenemeyecek (objektif ifa imkânsızlığı veya mücbir sebep niteliğinde) bir sebep olarak kabul edilmez; tacirin basiretli davranma yükümlülüğü altındadır (TTK m. 18/2) [18, 19]. Dolayısıyla müvekkile yüklenemeyen bir durum söz konusu olmadığından, acente (B) Ltd. Şti. bu işlemden doğan ücretini tam olarak talep etme hakkına sahiptir [10].

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Tekstil ürünleri ihracatı yapan bir müvekkil (X) ile Almanya acentesi (Y) arasında kurulan sözleşmede, "Acente, ancak müvekkil (X) tahsilatı Almanya'daki müşteriden fiilen tahsil edip Türkiye'deki hesaplarına aktardıktan 6 ay sonra ücrete hak kazanır" şeklinde bir şart yer almaktadır. Almanya'daki müşteri, sipariş edilen malları teslim almış ve ödemeyi müvekkil (X)'e tam ve eksiksiz olarak yapmıştır. Ancak (X), sözleşmedeki 6 aylık süre şartını ileri sürerek acenteye ödeme yapmaktan kaçınmaktadır. Hukuki Analiz: TTK m. 114/1'in son cümlesi “Her hâlde acente, üçüncü kişi kurulan işlemi yerine getirdiği anda ve ölçüde ücrete hak kazanır” şeklindeki emredici kuralı ihtiva eder [9]. Üçüncü kişinin (müşterinin) ifayı gerçekleştirmesi anında acentenin ücret hakkı doğar. Ayrıca TTK m. 116 gereğince ücretin en geç üç ay içinde ödenmesi gerekir [11]. Bu emredici hükümlere aykırı olan ve acenteyi zora sokan "6 ay sonra tahsilat" şartı, TTK m. 116/3 ve 114 bağlamında acente aleyhine olduğu ölçüde geçersiz sayılır [20]. (Y) acentesi, ödemenin yapıldığı an itibariyle muacceliyet kuralları çerçevesinde avans veya komisyonunu derhal isteyebilir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • İspat Yükü: Ücret talep eden acente, sözleşmenin kurulduğunu ve üçüncü kişi tarafından ifa edildiğini (veya ifa edilmemesinin müvekkilin kusurundan kaynaklandığını) ispatla yükümlüdür (TMK m. 6). Müvekkil ise, ifanın imkânsızlaşmasının kendisine yüklenemeyen bir sebepten kaynaklandığını (örneğin mücbir sebep) ispat etmelidir.
  • Zamanaşımı / Süreler: Acentenin ücrete ilişkin alacak talepleri, TBK m. 147/5 uyarınca beş (5) yıllık zamanaşımı süresine tabidir [15]. Bu süre, alacağın muaccel olduğu (TTK m. 114 uyarınca ücrete hak kazanıldığı) tarihten başlar.
  • Görevli/Yetkili Mahkeme: Taraflar arasındaki uyuşmazlık TTK m. 4 kapsamında mutlak ticari dava niteliğindedir [21]. Dolayısıyla görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemeleridir [21, 22]. Ücret alacağı tahsili amacıyla açılacak davalar "bir miktar paranın ödenmesi" niteliğinde olduğundan TTK m. 5/A gereği dava şartı arabuluculuğa tabidir [23, 24].
  • Yaygın Uygulama Hataları: Acentelik sözleşmelerine sıklıkla eklenen "Müvekkil tahsilatı yapmadıkça acente hiçbir şekilde ücret talep edemez" şeklindeki matbu şartlar, TTK m. 114/3 (müvekkilin kendi kusuruyla ifadan kaçınması ihtimali) dikkate alınmadan düzenlenmektedir ve ihtilaf halinde Yargıtay tarafından sözleşmenin emredici hükümlere aykırı (TBK m. 27) veya acente aleyhine geçersiz kısımları olarak kabul edilmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu m. 114, İsviçre Borçlar Kanunu (OR) ve Avrupa Birliği'nin Ticari Acentelere İlişkin 86/653/AET sayılı Yönergesi ile uyumlu bir yapıdadır. Madde, acentenin ifa riskine hangi ölçüde katlanması gerektiğini modern bir yaklaşımla dengelemiştir. Doktrinde (Reha Poroy, Hamdi Yasaman, Sabih Arkan, Mehmet Bahtiyar vd.) ifade edildiği üzere, acentelik ilişkisi karşılıklı güven ve sadakate (TTK m. 109) dayandığı için risk bölüşümü adil olmalıdır [25-27].

Ancak doktrinde bazı yazarlarca "işlemin yerine getirilmesi" kavramının lafzi yorumunun uygulamada güçlükler yaratabileceği ifade edilmektedir. Bilhassa uluslararası satışlarda, kısmi ifaların veya banka akreditiflerinin (Letter of Credit) söz konusu olduğu kompleks ticari işlemlerde, "ifanın" hangi an (teslim anı mı, gümrükleme anı mı, bedelin serbest kalması anı mı) olduğu sözleşmede açıkça detaylandırılmadığında, mahkemeler önünde ciddi tespit sorunları yaşanabilmektedir.

Yine, m. 114/3'teki "Müvekkile yüklenemeyen sebeplerle" ifadesi, TBK'daki "kusur" ve "objektif imkânsızlık" teorileri bağlamında tartışmalara açıktır. Müvekkilin ticari basiretsizliği veya tedarik zincirindeki kusuru nedeniyle ifa edememesi açıkça acentenin hakkını korurken; global ekonomik krizler veya salgın hastalıklar gibi hallerde "ücretin düşüp düşmeyeceği", taraflar arasındaki ekonomik tahammül sınırlarına göre TMK m. 2 dürüstlük kuralı ekseninde değerlendirilmeye muhtaçtır. Kanun koyucunun bu hususu genel hükümlere (TBK m. 136) atıf yaparak çözmek yerine, ticari hayatın gereklerine uygun olarak acentelik sözleşmesine özgü kısmi bir avans veya masraf iadesi formülü getirmesi, de lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından savunulabilir bir reform önerisidir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.