4. Ücret ve söz leşme cezasının indirilmesi
Madde 22 - (1) Tacir sıfatını haiz borçlu, Türk Borçlar Kanununun 121 inci maddesinin ikinci fıkrasıyla 182 nci maddesinin üçüncü fıkrasında ve 525 inci maddesinde yazılı hâllerde, aşırı ücret veya ceza kararlaştırılmış olduğu id diasıyla ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 22. maddesi, ticaret hukukunun en temel prensiplerinden biri olan "tacirin basiretli bir iş adamı gibi davranma yükümlülüğünün" (TTK m. 18/2) en somut yansımalarından birini teşkil etmektedir [1, 2]. Madde hükmü, tacir sıfatını haiz borçluların, taraf oldukları sözleşmelerde kararlaştırılan aşırı ücret veya sözleşme cezalarının (cezai şartların) mahkemece indirilmesini talep etme hakkını ortadan kaldırmaktadır [3, 4].
TTK m. 22 hükmü, Kanun'un "Ticari İşletme" başlıklı Birinci Kitabının, "Tacir" başlıklı Birinci Kısmında yer alan "Tacir Olmanın Hükümleri" alt bölümünde sistematize edilmiştir [5, 6]. Kanun koyucu, ticari hayatın gerektirdiği güvenlik, öngörülebilirlik ve çabukluk ilkeleri çerçevesinde, ticari ilişkilerin profesyonel aktörleri olan tacirleri, sıradan vatandaşları koruyan genel borçlar hukuku himayesinden kasıtlı olarak mahrum bırakmıştır [2]. Bir ticari sözleşmenin müzakeresi sırasında sözleşme cezasını veya ifa edilecek ücreti kabul eden tacir, daha sonra bu cezanın fahiş olduğu veya ödeme gücünü aştığı gerekçesiyle hâkimin sözleşmeye müdahalesini isteyemez [4, 7]. Bu durum, tacir olmanın nimetlerine karşılık katlanılması gereken kanuni külfetlerin başında gelir [8, 9].
Maddenin uygulama alanı bulabilmesi için, aşırı ceza veya ücretin indirilmesini talep eden borçlunun "tacir" sıfatına sahip olması şarttır [4]. TTK m. 12 vd. uyarınca, bir ticari işletmeyi kısmen dahi olsa kendi adına işleten gerçek kişiler ile ticaret şirketleri (anonim, limited, kollektif, komandit şirketler ve kooperatifler) tacir sayılır [5, 8]. Ayrıca, TTK m. 12/3 kapsamında, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı fiilen bir ticari işletme açmış gibi davranan ve "tacir gibi sorumlu olan" kişiler de bu maddenin katı sonuçlarına tabidir ve cezai şartın indirilmesini talep edemezler [9-11].
Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 182/3 uyarınca, hâkim fahiş gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden (resen) indirir [2, 7]. Ancak TTK m. 22, bu genel kuralın tacirler lehine uygulanmasını kesin olarak engellemektedir [2, 3]. Tacir, taraf olduğu ticari sözleşmede yer alan ceza koşulunun maliyetini ve doğuracağı riskleri önceden hesaplayabilecek mesleki birikime ve basirete sahip kabul edildiğinden, irade özerkliği çerçevesinde kabul ettiği cezanın ağırlığına katlanmak zorundadır [2].
TBK m. 525 uyarınca, fahiş belirlenen ücretlerin (örneğin tellallık ücretinin) hâkim tarafından indirilmesi imkânı, tacir borçlular için yine TTK m. 22 uyarınca bertaraf edilmiştir [3, 7]. Tacir, kendi ticari işletmesinin ihtiyaçları doğrultusunda aldığı bir hizmet için fahiş bir ücret taahhüt etmişse, TBK'daki genel himaye hükümlerine sığınamaz [2, 7].
Yargıtay kararlarında TTK m. 22 uyarınca kural olarak cezai şartın tacirler bakımından tenkis edilemeyeceği sıkı sıkıya vurgulanmakla birlikte, "ekonomik mahv" (çöküş) teorisi istisnai bir alan olarak kabul edilmiştir [16].
Olay 1 (kurmaca senaryo): Büyük ölçekli bir A.Ş. olan (A) Lojistik, (B) Otomotiv firmasından 50 adet tır sipariş etmiştir. Sözleşmeye "Teslimde gecikilen her gün için araç başına 50.000 TL gecikme cezası ödenecektir" şeklinde bir hüküm konulmuştur. (B) Otomotiv teslimatı 30 gün geciktirmiş, (A) Lojistik 75.000.000 TL cezai şartı dava yoluyla talep etmiştir. (B) Otomotiv, bu bedelin fahiş olduğunu ve indirilmesi gerektiğini talep etmiştir. Hukuki analiz: (B) Otomotiv bir sermaye şirketi olup tacir sıfatını haizdir (TTK m. 16/1). TTK m. 22 hükmü gereğince, tacir sıfatını haiz borçlu, TBK m. 182/3 çerçevesinde aşırı sözleşme cezasının indirilmesini isteyemez. Kural olarak mahkemenin indirim yapması yasaktır.
Olay 2 (kurmaca senaryo): (C) Tekstil Limited Şirketi, (D) İplik Fabrikası A.Ş. ile yaptığı tedarik sözleşmesinde, malı zamanında teslim alamaması halinde "2.000.000 TL cezai şart" ödemeyi kabul etmiştir. (C) Şirketinin tüm malvarlığı ve sermayesi 500.000 TL değerindedir. İşler ters gidip temerrüde düşen (C) Şirketi, bu cezanın tahsilinin ticari hayatını bitireceğini iddia etmektedir. Hukuki analiz: Somut uyuşmazlıkta, her ne kadar TTK m. 22 uyarınca tacir cezai şartın indirilmesini talep edemese de, Yargıtay'ın yerleşik içtihatları çerçevesinde "ekonomik mahvına sebebiyet verme" istisnası devreye girecektir. İstenen ceza (2.000.000 TL), şirketin özkaynakları ve varlıklarıyla orantısız biçimde büyük olup taciri tamamen iflasa sürükleyecek niteliktedir. Mahkeme, bilirkişi incelemesiyle ekonomik yıkım durumunu tespit ettikten sonra, TBK m. 27'deki ahlaka aykırılık ilkesine dayanarak cezayı tamamen kaldırmamak kaydıyla makul bir düzeye (kısmi butlan) çekmelidir.
Türk Ticaret Kanunu m. 22, ticari işlem güvenliğini sağlama gayesi gütmekle birlikte, özellikle piyasa gücü zayıf olan küçük ve orta boy işletmeler (KOBİ'ler) açısından oldukça katı ve acımasız sonuçlar doğurabilmektedir. Doktrindeki genel eğilim (Arkan, Ayhan, Poroy/Yasaman vb.), bir tacirin tecrübesizliğine sığınarak yükümlülüklerinden kaçınamaması kuralını yerinde bulmakla birlikte, müzayaka veya pazarlık gücü eşitsizliğinin görmezden gelinemeyeceği yönündedir [11, 13, 15, 21].
Nitekim Rıza Ayhan, ahlaka aykırılık denetimi yapılırken borçlunun icra tarihindeki ekonomik durumunun, cezanın kabul edildiği tarihteki ekonomik durumunun ve kusur derecesinin kümülatif olarak değerlendirilmesi gerektiğini ifade ederek katı normatif kurala işlerlik kazandırmayı hedeflemiştir [15]. TTK m. 1530 gibi haksız şartların ve geç ödemelerin önüne geçmeye yönelik olarak KOBİ'leri büyük şirketlere karşı koruyan hükümlerin Kanun'da yer bulması dikkate alındığında [22-24], ilerleyen süreçte m. 22 hükmünün de sadece KOBİ'ler lehine daraltılması yahut hakim müdahalesine sınırlı oranda izin verecek şerhlerin eklenmesi, modern hukuk eğilimlerine daha uygun bir reform önerisi olarak değerlendirilmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.