TTK Madde 37

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Ticaret Sicili" başlıklı İkinci Bölümü altında yer alan 37. madde, ticaret sicilinin aleniyeti ve hukuki güvenliğin sağlanması amaçlarına hizmet eden temel kurallardan biridir [1-3]. Ticaret sicilinin temel işlevi, ticari işletme ve tacirle ilgili hukuki önem arz eden bilgi ve işlemlerin kayıt edilerek alenileştirilmesini, böylece üçüncü kişilerin korunmasını ve ticari hayatta şeffaflığın tesis edilmesini sağlamaktır [1, 2].

TTK m. 36, ticaret siciline tescil ve ilanın olumlu ve olumsuz etkilerini düzenlerken; TTK m. 37, tescil işlemi ile Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde (TTSG) yapılan ilan arasında bir uyumsuzluk, yani maddi bir hata veya farklılık bulunması ihtimalinde devreye giren "görünüşe güven" (Vertrauensschutz) ilkesini ihdas etmiştir [4-6]. Hükmün konuluş amacı (ratio legis), ticaret sicilinin aleniyetine ve yayımlanan resmi bilgilere güvenerek ticari ilişkiler kuran iyiniyetli üçüncü kişilerin, idari veya teknik hatalar neticesinde ortaya çıkan aykırılıklardan zarar görmesini engellemektir [4, 7]. Kanun koyucu, bu madde ile tescil (sicil müdürlüğündeki asıl idari kayıt) ile ilan (TTSG'deki yayım) arasında bir çelişki doğduğunda, hukuki işlem güvenliğini sağlamak adına ibreyi, kamuoyuna duyurulan metin olan "ilan" lehine çevirmiş ve üçüncü kişilerin ilana olan güvenini koruma altına almıştır [7, 8].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Tescil ve İlan Arasındaki Aykırılık

Ticaret sicili işlemleri kural olarak tescil, tadil ve terkinden oluşmaktadır [9, 10]. Tescil, bir hukuki durumun ticaret sicili kütüğüne işlenmesi; ilan ise bu kaydın TTSG vasıtasıyla kamuoyuna duyurulmasıdır [11, 12]. TTK m. 37'nin uygulama alanının doğabilmesi için, öncelikle geçerli bir tescil işleminin bulunması, ancak bu tescil kütüğe doğru işlenmişken TTSG'deki yayımlanma aşamasında (örneğin dizgi, dizin veya bildirim hatası sebebiyle) gerçek durumdan farklı bir metnin ilan edilmiş olması gerekmektedir [4, 8]. Aykırılık, rakamsal bir hata, yetki sınırlarının yanlış yazılması veya temsilcilerin isimlerindeki harf hataları şeklinde tezahür edebilir.

2.2. Görünüşe Güvenin Korunması

Görünüşe güven ilkesi, hukukta yaratılan zahiri duruma haklı olarak güvenen iyiniyetli kişilerin korunması esasına dayanır. TTK m. 37 çerçevesinde bu ilke, üçüncü kişilerin ticaret sicili ilanlarına güvenerek yaptıkları işlemlerin geçerli kabul edilmesini sağlar [4, 7]. İlan edilen durum tescil edilen gerçek duruma aykırı olsa dahi, üçüncü kişi ilandaki duruma güvenerek bir sözleşme akdetmişse, bu sözleşme ilandaki şartlarla geçerli olarak doğmuş kabul edilir ve ticari işletme bu işlemle bağlı kalır [7].

2.3. İspat Yükü ve İyiniyet

Kanun metninde yer alan "tescil edilmiş olan gerçek durumu bildikleri ispat edilmediği sürece" ibaresi, TMK m. 3'te yer alan iyiniyet karinesinin ticaret sicili hukukundaki somutlaşmış halidir [3]. Üçüncü kişinin iyiniyetli olduğu, yani ilandaki aykırılıktan haberdar olmadığı asıldır. Eğer ticari işletme (veya ilgili tacir), üçüncü kişinin ilandaki hataya rağmen sicildeki gerçek tescili bildiğini iddia ediyorsa, bu durumu (üçüncü kişinin kötüniyetini) ispatla mükelleftir [7]. İspat edilemediği takdirde görünüşe güven mutlak surette korunur.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 36 (Ticaret Sicilinin Olumlu ve Olumsuz Etkisi): TTK m. 36 kural olarak usulüne uygun tescil ve ilan edilmiş hususların üçüncü kişilerce bilindiği varsayımını (olumlu etki) ve tescil/ilan edilmemiş hususların bilinmediği karinesini (olumsuz etki) düzenler [5, 6, 13]. TTK m. 37 ise, m. 36'nın tam olarak işlemediği arızi durumlara (tescil ile ilanın farklılaşmasına) bir istisna ve tamamlayıcı nitelikte özel bir güvence kuralı olarak sisteme dâhil edilmiştir [4, 8].
• TTK m. 38 (Gerçeğe Aykırı Beyan ve Sorumluluk): TTK m. 37 uyarınca ilana güvenen üçüncü kişinin korunması, tescil yükümlülerinin veya sicil memurlarının sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kusuruyla veya gerçeğe aykırı bildirimleriyle bu aykırılığa neden olanlar, TTK m. 38 gereğince idari para cezasına çarptırılabileceği gibi, üçüncü kişilerin (veya işletmenin) bu görünüşe güven nedeniyle uğradığı zararları tazminle de yükümlü tutulurlar [14, 15].
• TTK m. 25/2 ve m. 25/3 (Devletin ve Odanın Sorumluluğu): Tescil ile ilan arasındaki farklılık, sicil müdürlüğünün veya ilan organının ağır ihmali veya hatasından kaynaklanıyorsa, kusurlu işlem neticesinde zarara uğrayanlar (örneğin ilandaki hata yüzünden fazladan borç altına giren anonim şirket), sicilin tutulmasından doğan zararlar kapsamında TTK m. 25/2 uyarınca Devletin ve ilgili Odanın müteselsil sorumluluğuna gidebilirler [9, 16, 17].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında ticaret sicilinin aleniyeti ve görünüşe güven ilkesi, işlem güvenliğinin (Verkehrsschutz) temel teminatı olarak kabul edilmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre, ticaret siciline tescil ve ilan edilen hususlar, üçüncü kişilerin iyiniyetli hak iktisaplarında mutlak bir koruma sağlar.

Yargıtay uygulamalarında özellikle şirket temsilcilerinin yetki sınırlarına ilişkin tescil ve ilan uyuşmazlıkları sıkça görülmektedir. Şayet sicil memurluğundaki asıl dayanak belgede (örneğin genel kurul veya yönetim kurulu kararında) temsilcinin yetkisi müşterek imza şartına veya miktar sınırına bağlanmış, ancak bu durum TTSG'de "münferit yetki" veya "sınırsız yetki" olarak yayımlanmışsa, Yargıtay, üçüncü kişilerin TTSG'deki yayıma dayanarak yaptıkları işlemleri şirket açısından bağlayıcı kabul etmektedir. Şirketin bu işlemden kurtulabilmesi için, Yargıtay katı bir ispat kuralı arar: Şirket, karşı tarafın (üçüncü kişinin) TTSG'yi değil, gerçek tescil belgelerini bizzat gördüğünü veya işlemin niteliği gereği bu hatayı kesinlikle bildiğini kesin delillerle ispatlamalıdır [7]. Kötüniyet ispatlanamadığı sürece TTK m. 37 lafzı sıkı bir şekilde uygulanır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Temsil Yetkisinde Rakamsal Hata): Olay: A Anonim Şirketi yönetim kurulu, şirket genel müdürü (B)'ye 500.000 TL'ye kadar münferit temsil yetkisi vermiştir. Bu karar usulüne uygun şekilde ticaret siciline tescil edilmiştir. Ancak TTSG'deki ilan aşamasında bir dizgi hatası yapılarak genel müdür (B)'nin yetki sınırı "5.000.000 TL" olarak yayımlanmıştır. Bu ilana güvenen (C) A.Ş., (B) ile A Anonim Şirketi adına 3.000.000 TL bedelli bir tedarik sözleşmesi imzalamıştır. A Anonim Şirketi, yetki sınırının aşıldığını belirterek sözleşmeyle bağlı olmadığını iddia etmektedir. Hukuki Analiz: TTK m. 37 uyarınca, tescil edilen durum (500.000 TL) ile ilan edilen durum (5.000.000 TL) arasında açık bir aykırılık bulunmaktadır. Üçüncü kişi (C)'nin ilan edilen duruma olan güveni kanunen korunur [3, 7]. A Anonim Şirketi, (C)'nin aslında tescil edilen 500.000 TL'lik sınırı bildiğini ispat edemediği sürece sözleşme şirket için bağlayıcıdır. Şirketin maruz kaldığı bu idari zarar için, şartları varsa TTK m. 25/2 kapsamında ilgili sicil müdürlüğüne ve Devlete rücu etme imkânı saklıdır [16, 17].

Olay 2 (Ortaklıktan Ayrılma ve İlan Hatası): Olay: Limited şirket ortağı (X), paylarını (Y)'ye devrederek ortaklıktan ayrılmış ve bu husus ticaret siciline tescil edilmiştir. Ancak TTSG'deki ilanda, ortaklıktan ayrılan kişinin (X) değil, diğer ortak (Z) olduğu yazılmıştır. İlana güvenen banka, kredi borçları sebebiyle (X)'e başvurmuş, (X) ise tescili göstererek sorumluluğunun doğmadığını savunmuştur. Hukuki Analiz: TTK m. 37 burada bankanın ilana güvenini korur mahiyettedir. Tescil ile ilan arasında farklılık vardır [4, 7]. Banka, gerçek tescili (X'in ayrıldığını) bildiği ispatlanana kadar ilana (Z'nin ayrıldığına, X'in hala ortak olduğuna) güvenerek hareket edebilir. Fakat limited şirket hisse devirlerinde ve amme alacaklarında yasa gereği tescilin kurucu veya açıklayıcı etkisinin çatıştığı özel kanun hükümleri de devreye girmekle birlikte, ticari alacaklar bakımından bankanın (X)'e yönelimi ilk etapta haklı görülecek; (X)'in bankanın gerçeği bildiğini ispatlaması gerekecektir.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: İspat yükü yer değiştirmemiştir; iyiniyet karinesi esastır. Üçüncü kişinin ilandaki hatalı duruma güvenerek hareket ettiği varsayılır. Bu kişinin tescil edilmiş gerçek durumu bildiğini iddia eden taraf (genellikle şirket veya işlemi geçersiz kılmak isteyen taraf), bu kötüniyeti kesin ve somut delillerle ispat etmekle yükümlüdür [7].
• Zamanaşımı / Süreler: Madde 37'de özel bir hak düşürücü süre öngörülmemiştir. Görünüşe güven ilkesinin tesisi derhal gerçekleşir. Ancak bu işlem nedeniyle doğan zararların rücusu veya haksız fiil / sebepsiz zenginleşme talepleri için TBK ve TTK'daki genel zamanaşımı süreleri (öğrenmeden itibaren 2 yıl ve her hâlükârda 10 yıl vb.) uygulanır.
• Görevli/yetkili mahkeme: TTK m. 37'den kaynaklanan işlemlerin geçerliliğine veya bu bağlamdaki sorumluluklara ilişkin açılacak davalar mutlak ticari dava niteliğindedir. Görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi'dir [18].
• Yaygın uygulama hataları: Ticaret sicili kayıtlarının sadece TTSG'den ibaret sanılması ve asıl kütük (tescil) kayıtlarının incelenmemesi uygulamada ciddi riskler doğurmaktadır. Her ne kadar TTK m. 37 ilana güveni korusa da, profesyonel bir basiretli tacirin (TTK m. 18/2) şüpheli durumlarda fiziki veya elektronik sicil kütüğünden asıl tescil durumunu teyit etmemesi, ileride "gerçek durumu bilmesi gereken kişi" konumunda değerlendirilmesine ve iyiniyet savunmasının çökmesine neden olabilmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu doktrininde TTK m. 37 hükmü, lafzi formülasyonu bakımından yoğun tartışmalara sahne olmuştur. Hükmün lafzı, "Tescil kaydı ile ilan edilen durum arasında aykırılık bulunması hâlinde" şeklinde başlar [3]. Bu dar lafzi ifade, görünüşe güvenin doğabilmesi için mutlaka ortada yapılmış bir "tescil" işleminin bulunmasını şart koşmaktadır [19].

Doktrindeki temel kırılma noktası şudur: Tescil edilmeyen bir hususun salt ilan edilmesi (örneğin tescil talebi reddedildiği halde, teknik bir hatayla TTSG'de yayımlanması) durumunda TTK m. 37 uygulanacak mıdır? Katı ve lafzi yorumu benimseyen yazarlar, maddenin uygulanması için bir tescilin şart olduğunu, tescil yoksa ilanın tek başına görünüşe güven yaratamayacağını ve m. 37'nin uygulanamayacağını savunurlar [19, 20].

Buna karşın, başta Mehmet Bahtiyar, Sabih Arkan ve mehaz Alman Hukuku (HGB § 15/3) perspektifini savunan modern doktrin yazarları, bu lafzi yorumun hukukun amacına (teleolojik yoruma) aykırı olduğunu belirtirler [20-22]. HGB § 15/3'te, "Yanlış bir şekilde ilan edilirse, üçüncü kişi ilan edilen duruma dayanabilir" denilerek, tescilin varlığı şart koşulmamıştır [21]. Hukuki işlem güvenliği ve ticari hayatın gereksinimleri dikkate alındığında, hiç tescil yapılmamış olsa dahi Resmi Gazete'de yayımlanan tamamen asılsız veya hatalı bir ilana güvenen iyiniyetli üçüncü kişinin de TTK m. 37 (kıyasen) veya genel hukuk ilkeleri çerçevesinde korunması gerektiği kuvvetle savunulmaktadır [22]. Kanun koyucunun, mehaz kanundan çeviri yaparken lafzi bir daraltmaya gitmesinin amaca hizmet etmediği ve bu durumun muhtemel yasa değişiklikleriyle HGB § 15/3'e tam uyumlu hale getirilmesi gerektiği öğretide haklı bir eleştiri olarak dile getirilmektedir [22, 23].

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.