TTK Madde 91

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Birinci Kitabı’nın (Ticari İşletme) Altıncı Kısmı’nda yer alan "Cari Hesap" müessesesi, tacirler ve diğer kişiler arasındaki ticari ilişkilerin tasfiyesini kolaylaştıran son derece önemli bir hukuki mekanizmadır [1, 2]. Bu sistematiğin içerisinde TTK m. 91, cari hesap ilişkisinde uygulamada en çok karşılaşılan özel durumlardan birini, yani "ticari senetlerin cari hesaba kaydını ve bu senetlerin bedelinin tahsil edilememesi hâlinde ortaya çıkacak hukuki sonucu" düzenlemektedir [3].

Ticari hayatın dinamikleri gereği, cari hesap sözleşmesinin tarafları birbirlerine nakit ödeme yapmak yerine genellikle bono, poliçe veya çek gibi ticari senetler (kambiyo senetleri) tevdi etmektedirler. TTK m. 90/1-c bendi, ticari senetlerin cari hesaba kaydedilmesini "bedelinin tahsil edilmiş olması" (tahsil şartı) koşuluna bağlamıştır [4]. TTK m. 91 ise, bu sürecin olumsuz sonuçlanması durumunu, yani senedin vadesi geldiğinde bedelinin tahsil edilememesi senaryosunu hüküm altına almıştır [3, 5]. Bu maddeye göre, bedeli alınamayan senet, cari hesaba alacak kaydedilmişse bu kayıt silinmeli ve senet sahibine (cirantaya veya keşideciye) iade edilmelidir [3, 5]. Bu kural, ticari hesaplamalarda haksız zenginleşmeyi önleyen ve muhasebe kayıtlarının maddi gerçeğe uygunluğunu sağlayan emredici nitelikte bir tasfiye hükmüdür.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Ticari Senet ve "İfası Uğruna" Devir Karinesi

Madde metninde geçen "ticari senet" ibaresi, öncelikle poliçe, bono ve çek gibi kambiyo senetlerini ifade etmektedir. Türk borçlar ve ticaret hukuku doktrininde genel kabul gören ilkeye göre, mevcut bir borç için alacaklıya ticari senet verilmesi, kural olarak "ifa yerine (datio in solutum)" değil, "ifası uğruna (datio pro solvendo)" yapılmış bir devir niteliği taşır. Cari hesap ilişkisinde de ticari senet hesaba kaydedildiğinde, asıl borç (temel ilişki) senedin tahsiline kadar varlığını sürdürür.

2.2. Cari Hesaba Kaydın Şarta Bağlılığı (TTK m. 90/1-c)

TTK m. 91, TTK m. 90/1-c bendi ile kopmaz bir bütünlük arz eder. TTK m. 90/1-c, bir ticari senedin cari hesaba kaydının, "bedelinin alınmış olması hâlinde geçerli olmak şartıyla" yapılmış sayılacağını amirdir [4]. Doktrinde bu şartın niteliği tartışmalı olmakla birlikte, ağırlıklı görüş bunun bir "bozucu şart (infisahi şart)" olduğu yönündedir. Yani senet hesaba alacak olarak kaydedilir, ancak vadesinde tahsil edilemezse, bozucu şart gerçekleşmiş olur ve yapılan kayıt geçmişe etkili olarak (ex tunc) hukuki geçerliliğini yitirir [5].

2.3. Kaydın Silinmesi ve Senedin İadesi (TTK m. 91)

Tahsil edilemeyen senedin akıbeti TTK m. 91 ile netleştirilmiştir: "Bedeli alınamayan ticari senet sahibine geri verilerek, cari hesaptan kaydı silinir" [3, 5]. Burada iki kümülatif yükümlülük öngörülmüştür:

1. Muhasebesel işlem (Kaydın Silinmesi): Senedin tahsil edilemediği anlaşıldığında, daha önce alacak sütununa işlenen meblağ, ters bir kayıtla (borç (zimmet) kaydı düşülerek veya storno edilerek) sıfırlanır ve cari hesap bakiyesi düzeltilir [3, 5].
2. Fiziki/Hukuki işlem (Senedin İadesi): Alacaklı, tahsil edemediği senedi, kendisine ciro eden veya teslim eden cari hesap tarafına iade etmek zorundadır. Aksi takdirde, hem cari hesap bakiyesinden bu senedi düşüp hem de senedi elinde tutarak çifte tahsilat tehlikesine yol açması engellenmiştir [3].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 90/1-c (Ticari Senetlerin Cari Hesaba Kaydı): TTK m. 91'in ön şartı ve varlık sebebidir. M. 90/1-c senedin hesaba tahsil şartıyla girişini düzenlerken, m. 91 tahsil edilememe durumunda çıkışını düzenler [3-5].
• TTK m. 89 (Cari Hesap Sözleşmesinin Tanımı): Cari hesap, alacakların ayrı ayrı istenmesinden vazgeçilerek kalem kalem hesaba yazılmasıdır. M. 91, hesaba giren bir kalemin, temelindeki tahsil şartının gerçekleşmemesi nedeniyle bu karşılıklı mahsuplaşma (takas) sisteminden çıkarılmasını emreder [6-8].
• TBK m. 133 (Borcun Yenilenmesi / Tecdit): Yeni bir borç senedi ihdas edilmesi veya mevcut bir senedin alacaklıya verilmesi, tarafların açık yenileme iradesi yoksa, mevcut borcu yenilemez. TTK m. 91, bu ilkenin cari hesaptaki tezahürüdür; senet tahsil edilmediği sürece asıl cari hesap alacağı yenilenmiş (kapatılmış) sayılmaz.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ihtisas dairelerinin (özellikle mülga 19. HD ve 11. HD) TTK m. 91 (eski TK m. 89) çerçevesindeki yerleşik içtihatları şu temel ilkelere dayanmaktadır:

• İfası Uğruna Edim İlkesi: Yargıtay, cari hesaba mahsuben verilen çek veya bonoların tahsil edilmedikçe borcu söndürmeyeceğini istikrarlı bir biçimde vurgulamaktadır. Ticari senet hesaba kaydedilmiş olsa bile, bedeli tahsil edilmediği sürece ödeme gerçekleşmiş sayılmaz.
• Senedin İadesi veya İbrazı Zorunluluğu: Yargıtay kararlarında, cari hesap alacaklısının, bakiye alacağı için dava veya icra takibi başlatabilmesi için, hesaba kaydettiği ancak tahsil edemediği ticari senedi borçluya iade etmiş olması veya en geç mahkeme veznesine (veya icra dosyasına) tevdi etmiş olması şartı aranmaktadır. Senet iade edilmeden, cari hesap üzerinden asıl alacağın tahsili mükerrer ödemeye sebep olabileceğinden kabul edilmemektedir.
• İspat Yükünün Yer Değiştirmesi: Senet cari hesaba alacak kaydedilmişse, borçlu taraf "ben senedi verdim, borcumu ödedim" şeklinde savunma yapabilir. Bu durumda alacaklı taraf (banka veya diğer tacir), senedin bedelinin tahsil edilemediğini ispat külfeti altındadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Tahsil Edilemeyen Çekin Durumu): A Tekstil A.Ş. ile B İplik Ltd. Şti. arasında yazılı bir cari hesap sözleşmesi bulunmaktadır. B İplik, cari hesaptaki 100.000 TL'lik borcuna karşılık, keşidecisi olduğu bir çeki A Tekstil'e ciro ve teslim etmiştir. A Tekstil bu tutarı B'nin alacak hanesine kaydetmiştir. Vadesi geldiğinde çek bankaya ibraz edilmiş ancak "karşılıksızdır" işlemi görmüştür. Hukuki analiz: TTK m. 91 uyarınca, A Tekstil, bedeli alınamayan bu çekin tutarı olan 100.000 TL'yi cari hesaptan ters kayıtla silmek (B'nin borç hanesine geri eklemek) ve karşılıksız çıkan fiziki çeki B İplik'e iade etmek zorundadır. Çeki iade etmeden cari hesap bakiyesinin tahsili için B'ye karşı ilamsız takip başlatamaz [3].

Olay 2 (Senedin İade Edilmemesi ve Mükerrer Takip Riski): Bir banka (A), müşterisi (B) ile akdettiği cari hesap şeklinde işleyen genel kredi sözleşmesi kapsamında, B'den teminat veya tahsil maksadıyla bir bono almış ve cari hesaba kaydetmiştir. Bono vadesinde ödenmemiş, ancak banka bonoyu B'ye iade etmemiş, hesabın borç bakiyesi üzerinden de icra takibine geçmiştir. Hukuki analiz: Bankanın işlemi TTK m. 91 hükmüne açıkça aykırıdır. Kambiyo senedi tahsil edilememişse kaydının silinmesi ve senedin borçluya iade edilmesi kanuni bir zorunluluktur. Banka, ya senede dayalı kambiyo takibi yapmalı ya da senedi iade/tevdi edip cari hesap bakiyesi üzerinden ilamsız takip/dava yoluna gitmelidir. Her iki yoldan aynı anda ilerlenmesi, Yargıtay uygulamalarına göre mükerrer talep yasağını ihlal eder [3].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Ticari senedin cari hesaba kaydedildiği durumlarda senedin verildiğini borçlu ispatlamalıdır. Ancak TTK m. 91 kapsamında senedin "tahsil edilemediğini" ve bu sebeple kaydın silinmesinin haklı olduğunu ispat yükü, senedi alan ve hesaptan silen alacaklıya (cari hesap tutan tarafa) aittir.
• Zamanaşımı / Süreler: Cari hesabın tasfiyesine ve kabul edilen bakiyeye ilişkin davalar, cari hesap sözleşmesinin sona ermesinden itibaren TTK m. 101 uyarınca beş (5) yıl geçmekle zamanaşımına uğrar [9, 10]. Ancak, bedeli alınamayan senet iade edilip kambiyo senedi üzerinden takibe geçilecekse, poliçe ve bonolarda 3 yıl (TTK m. 749), çeklerde ise ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl (TTK m. 814) olan daha kısa kambiyo zamanaşımı süreleri dikkate alınmalıdır [11, 12].
• Görevli/yetkili mahkeme: Cari hesaptan ve ticari senetlerden kaynaklanan her türlü uyuşmazlık, mutlak ticari dava niteliğinde olduğundan (TTK m. 4), Asliye Ticaret Mahkemesinin görev alanına girer [13].
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada tacirlerin en sık yaptığı hata, vadesinde ödenmeyen veya karşılıksız çıkan senetlerin cari hesaptaki kaydını tek taraflı olarak silmekle yetinip, senedi kasalarında tutmaya devam etmeleridir. TTK m. 91, "sahibine geri verilerek" ibaresiyle fiziki iadeyi kurucu bir unsur olarak düzenlemiştir [3].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde, ticari senetlerin (özellikle kambiyo senetlerinin) cari hesaba kaydedilip kaydedilemeyeceği hususunda köklü bir tartışma bulunmaktadır. Bir görüşe göre, kambiyo senetlerinden doğan alacakların cari hesaba kaydedilmemesi gerekir. Bu görüşün temel dayanağı, kambiyo senetlerinin vadesinde ödenmesinin talep edilmesi, ödenmemesi hâlinde protesto çekilmesi gibi kıymetli evrak hukukuna özgü sıkı şekil şartlarına tabi olmasıdır. Oysa cari hesapta, kalem kalem alacakların ayrı ayrı istenemeyeceği (TTK m. 89/1) ilkesi hâkimdir. Bu iki durumun birbiriyle çeliştiği, senetten doğan hakkın ancak vade geldiğinde ileri sürülebileceği, bunun da cari hesabın "hesap kesim tarihine kadar bekleme" zorunluluğuyla bağdaşmadığı ileri sürülmektedir [5, 14].

Ancak kanunkoyucu, bu teorik tartışmayı ticari hayatın pratik ihtiyaçlarını gözeterek TTK m. 90/1-c ve TTK m. 91 ile net bir biçimde çözüme kavuşturmuştur [3-5]. Bizim de iştirak ettiğimiz hakim görüşe göre; cari hesap sözleşmesinin varlığı, tarafların birbirlerine olan borçlarını kambiyo senedi tevdii yoluyla ödemelerine engel teşkil etmemektedir [14]. Senet, cari hesaba sadece "tahsil edilmesi (bedelinin alınması)" taliki/bozucu şartı ile girer. TTK m. 91'in lafzındaki "bedeli alınamayan ticari senet sahibine geri verilerek, cari hesaptan kaydı silinir" emredici kuralı, senedin cari hesabın o kendine has hukuki dokusuna (bütünlük ilkesine) kalıcı olarak zarar vermesini engellemektedir [3]. Nitekim bedel alınamazsa, senet cari hesabın soyutlayıcı potasından çıkarılmakta ve tekrar bağımsız bir kıymetli evrak olarak tedavüle dönmektedir. Bu yapısal çözüm, hem hukuki güvenliği sağlamakta hem de tacirler arası finansman akışına engel olmayan pratik bir güvence mekanizması oluşturmaktadır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.